همایش «تجارب مسئولیت اجتماعی در ایران» دیروز در تالار امینی دانشگاه تهران برگزار شد. این رویداد که با هدف ترویج مفهوم مسئولیت‌پذیری اجتماعی در دانشگاه و صنعت و توسط مرکز جهاد دانشگاهی تهران برپا شد، تعدادی از مسٔولین دولتی و صنعتی، اساتید دانشگاه و کارشناسان حضور داشتند. سخنرانان ناامید از آنچه هست و امیدوار به تغییر، از مسائل و مشکلات گفتند و راهکارهایی برای بهبود وضعیت ارائه دادند.

مسئولیت اجتماعی را نجات دهیم
«علی ربیعی»، مشاور اجتماعی رئیس‌جمهور، در افتتاحیه همایش ملی تجارب مسئولیت اجتماعی در ایران با تأکید بر اینکه در این شرایط بیش از هر دوره‌ای نیاز است مراقب یکدیگر باشیم، گفت: هر پدیده‌ای -از جمله توسعه- از مسیر گفت‌وگو و تعامل می‌گذرد و امیدوارم این رویداد به مفهوم‌سازی درست در این حوزه کمک کند. 

او گفت: «متأسفانه تقریباً همه سازمان‌ها و نهادهای ما به‌نوعی رفتار نادرست تحت عنوان مسئولیت اجتماعی گرفتار شده‌اند و لازم است رسمیت مسئولیت اجتماعی را از عادات نادرست و فشار ذی‌نفعان نامشروع جدا کنیم. مسئولیت ما آن است که مفهوم واقعی مسئولیت اجتماعی را از رفتارهای غلط و عادات ناشایست و فشارهای نادرست ذی‌نفعان نجات بدهیم.»

ربیعی با اشاره به اینکه هنوز میان دانش، تجربه، فرهنگ بومی و چالش‌های واقعی کسب‌وکار در حوزه مسئولیت اجتماعی، زبان مشترک و منسجمی شکل نگرفته است، گفت: با شرکت‌هایی سروکار داریم که برخی فعالیت‌های خود را به‌نام مسئولیت اجتماعی اجرا می‌کنند، اما این اقدامات اغلب فاقد چارچوب، راهبرد و ارزیابی اثربخش هستند. جمعی از صاحب‌نظران به‌درستی نقدهای روشنی نسبت به‌ وضع موجود دارند. 

مشاور اجتماعی رئیس‌جمهور نقد بدون ارائه راه‌حل را بخشی از مسئله خواند و افزود: باید به‌دنبال راه‌حل باشیم و این همایش می‌تواند گامی به‌سوی حرکت درست و تدوین یک سند سیاستی مناسب در این حوزه باشد. یکی از مسائل مهم، شکاف میان آن چیزی است که شرکت‌ها اجرا می‌کنند و آنچه نظریه‌پردازان و اتاق‌های فکر توصیه می‌کنند. اینجا، جای طرح این مسائل است و باید بررسی کنیم چه کارهایی نباید کرد، چگونه باید شروع کرد و اولویت‌ها چیست. او به پروژه‌های نمایشی و کوتاه‌مدت به‌جای پذیرش مسئولیت اجتماعی واقعی اشاره کرد و گفت: اکنون زمان آن است که مسیر روشن و مفهوم واقعی مسئولیت اجتماعی تبیین شود، به‌ویژه حالا که نهاد علم به نهاد سیاست‌گذاری نزدیک‌تر شده است.

نظارت بدون شفافیت بی‌معناست
«من شخصاً وضعیت را تیره نمی‌بینم.» این گفته ابوتراب طالبی، دبیر کمیسیون اجتماعی و فرهنگی هیئت دولت، است. او ادامه داد: «به‌نظر من، در جامعه ایران احساس مسئولیت از بین نرفته است. طالبی تلاش فعالان اجتماعی را که با پشتکار برای تعریف مسئولیت‌پذیری اجتماعی به‌نفع جامعه تلاش می‌کنند، هرچند منافع شخصی مستقیمی هم در این مسیر ندارند، مصداق وجود احساس مسئولیت در جامعه ایران توصیف کرد.»

طالبی با اشاره به اینکه نمی‌توان مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها را فقط به وجوه اقتصادی و مدیریت اقتصادی محدود کرد، راهکارهایی برای بهبود وضعیت مسئولیت اجتماعی در کشور داشت، گفت: «برای تعریف درست مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها باید نگرشی فراتر از مدیریت شرکت‌ها داشته باشیم و این مسئولیت را در محور زندگی اجتماعی قرار دهیم.»

طالبی با تأکید بر اینکه در جامعه‌ای مثل ایران نمی‌توان صرفاً با منطق اقتصادی حرکت کرد، به مواردی از تخریب‌ها و آسیب‌های صنایع اشاره کرد و گفت: مسئولیت‌پذیری اجتماعی در ایران باید هم‌زمان و همراه با چهار اصل اساسی دنبال شود. اصل نخست، شفافیت است. از مسئولان شرکت نفت و سایر شرکت‌ها می‌خواهم که به شفافیت در طرح‌ها، فرایند اجرا و ارزیابی نتایج توجه کنند. شفافیت در ارزیابی زیست‌محیطی و ارزیابی عمومی طرح‌ها یک اصل اساسی است.

طالبی تأکید کرد: «اگر این چهار اصل اساسی در مسئولیت‌پذیری اجتماعی شرکت‌ها رعایت شود، بسیاری از مشکلات زیست‌محیطی، اخلاقی، محلی و اجتماعی ما قابل‌حل است. امروز در مسیر مقرره‌گذاری و تدوین آیین‌نامه‌های اجتماعی در ایران هستیم و جالب است بدانید بعضی مدیران شرکت‌ها گام‌به‌گام تلاش می‌کنند که قاعده گزارش‌دهی اجرا نشود. با‌این‌حال، گروهی فعال و باانگیزه وجود دارد که امیدوارم تجربه خوبی براساس همین اصول چهارگانه برای ارتقای شرکت‌ها در ایران رقم بخورد.»

فردیت‌گرایی بلای مسئولیت‌پذیری
«سعید معیدفر»، رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران، بر ناامیدی‌ها و تخریب‌ها تأکید داشت و گفت: «ما در جهانی زندگی می‌کنیم که مسائل و آسیب‌های اجتماعی به‌اوج رسیده است. هر روز تعداد کارتن‌خواب‌ها، بی‌جاشدگان، معتادان و کسانی که برای داشتن یک زندگی معمولی تلاش می‌کنند، بیشتر می‌شود. در چنین جهانی که شکاف‌های اجتماعی و قومی وجود دارد و ما نتوانسته‌ایم زمینه مشارکت مدنی را برای اقوام مختلف در عرصه ملی فراهم کنیم، این گروه‌ها همیشه به‌عنوان تهدید برای جامعه شناخته می‌شوند.» او افزود: وقتی همه ما یکدیگر را تهدید می‌دانیم، چگونه می‌توان از مسئولیت اجتماعی صحبت کرد؟

او از دیگر مشکلات مهم اجتماعی کشور را فردیت‌گرایی نخبگان خواند و گفت: به‌جای همکاری و مشارکت برای توسعه علم و ارائه خدمات اجتماعی، امروز بیشتر به حذف و کنار زدن یکدیگر رو آورده‌اند. اگر بخواهیم حس مسئولیت اجتماعی تقویت شود، باید از نخبگان شروع کنیم. کافی است به دانشگاه‌ها و مراکز علمی نگاهی بیندازیم؛ حتی گروه‌های آموزشی انسجام کافی ندارند و اعضای هیئت‌علمی نسبت به هم بی‌توجه‌اند و آثار یکدیگر را نمی‌بینند یا تمایلی به‌ این کار ندارند. در چنین فضایی، خودآگاهی نسبت به مخاطراتی که اطراف ما جریان دارد، از بین می‌رود.