با آنکه عنوان‌های چاپ‌شده کتاب‌ها از گوناگونی درخور نگرشی برخوردار است و هرساله در زمینه‌های گوناگون میراث‌فرهنگی و گردشگری، ادبی، تاریخی، فلسفی، علمی، جامعه‌شناختی و… آثاری نو به دست کتابخوان‌ها می‌رسد، باز هم شمار کتاب‌های مستند و پژوهشگرانه اندک است. این را به‌ویژه در بخش تاریخی، ایران‌شناسی و میراث فرهنگی به‌روشنی می‌توان دید. شماری از کتاب‌های تاریخی، میراث فرهنگی و گردشگری عرضه‌شده در نمایشگاه کتاب بیشتر سرگرم‌کننده، غیر علمی و برای خوانندگانی است که از این کتاب‌ها، سرگرمی و گذران وقت را جست‌وجو می‌کنند.
نکته مهم دیگر نمایشگاه شمارگان بیش‌ازاندازه کتاب‌های سرگرم‌کننده است. تا جایی که گویی میدان را برای کتاب‌های جدی تنگ کرده است. فزونی کتاب‌های بازاری و مردم‌پسند، در بخش میراث فرهنگی، تاریخ، ادبیات و رُمان بیش از دیگر بخش‌ها خودنمایی می‌کند. پیدا نیست کتاب‌هایی که با نام‌های گوناگون تاریخی منتشر می‌شوند تا چه اندازه اعتبار و ارزش پژوهشی دارند و در نوشتن آنها معیارهای تاریخ‌نویسی علمی به‌کار رفته است.
عنوان‌های پرتکرار با جلدهای فریبنده
در سی‌وششمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران هم با نگری و گذری می‌توان عنوان‌های پرتکرار با جلدهای رنگارنگ و فریبنده را هم از چشم گذراند. کتاب‌هایی که نه‌تنها به رشد آگاهی جامعه کمکی نمی‌کند بلکه از این دید، بسیار آسیب‌رسان و کاهنده است. برخی از ناشرانی که تمایل به نشر آثار میراث فرهنگی، ایران‌شناسی، باستان‌شناسی و تاریخی با عنوان‌های پُرهیاهو و فریبنده دارند، از نیاز دانشجویان و علاقه‌مندانی آگاه هستند که می‌خواهند منابع و مآخذی برای شناخت و خوانش تاریخ ایران پیدا کنند، اما به‌جای جست‌وجو از استادان و آگاهان این حوزه، به عناوین کتاب‌ها بیش‌ازاندازه اعتماد می‌کنند. روشن است که نمی‌توان ارزش یک کتاب را تنها از عنوان آن دریافت.

کتاب‌سازی و مطالبی آمیخته با افسانه‌
برخی از پژوهشگران تاریخ بر این باورند که در حوزه‌ نشر کشور شمار آثار تحقیقی درباره‌ ادوار گوناگون تاریخ ایران پُرشمار است. محققان و پژوهندگانی که صلاحیت بررسی تاریخ ایران و سنجش و نشر اسناد تاریخی را دارند، کتاب‌های علمی و قابل‌استنادی منتشر می‌کنند و در دسترس جویندگان چنین نوشته‌هایی قرار می‌دهند. هم‌اکنون انتشارات و مؤسساتی که ویژه نشر آثار و چاپ متون تاریخی، اسناد، پیمان‌نامه‌ها و پژوهش‌نامه‌ها هستند، چنین تحقیقات ضروری‌ را پیش می‌برند و دانش و آگاهی‌های ما را درباره‌ فراز و فرود تاریخ ایران گسترش می‌دهند. با این‌همه، نمی‌توان کتمان کرد که در کنار آثار علمی و دانشگاهی درباره‌ تاریخ ایران، کتاب‌هایی نیز منتشر می‌شود که در خور اعتماد علمی نیستند و جز آنکه آنها را «کتاب‌سازی» بنامیم، چاره‌ دیگری نمی‌ماند. این‌دست از کتاب‌ها مطالب عام و اغلب آمیخته با افسانه‌ای را دربرمی‌گیرند و درست‌ و‌ نادرست را درهم می‌آمیزند، یا با عناوینی فریبنده مدعی بررسی و شناخت دوره‌ای از تاریخ ایران یا شخصیتی تاریخی می‌شوند. آشکار است همان‌گونه‌که باید به کتاب‌های مفید و سودمند تاریخی اشاره کرد، باید به این شمار از کتاب‌ها نیز پرداخت تا عیار هر اثر مشخص شود.

کتاب‌سازی با نام کوروش هخامنشی و داریوش بزرگ
فقط با نگریستن و مرور فهرست مطالب، فهرست منابع و مآخذی که نویسنده از آنها بهره برده است و خواندن مقدمه و سطرهایی از مطالب کتاب می‌توان از افتادن در دام کتاب‌سازی‌ها در امان ماند. یک شیوه‌ کتاب‌سازی در حوزه‌ نشر آثار تاریخی، میراث فرهنگی و گردشگری قرار دادن بریده‌های پراکنده از کتاب‌های دیگر در کنار هم است. کتابساز این‌گونه تظاهر به تحقیقی بودن اثر خود می‌کند، اما درواقع کار او جز سردرگم کردن خواننده و قرار دادن مطالبی ناهمساز در کنار هم، نتیجه‌ای ندارد. چنین کاری هدر دادن منابع نشر ایران و تولید آثاری است که از ارزش تحقیقی و پژوهشی برخوردار نیستند.
در برخی آثار تاریخی منتشرشده پیدا کردن عنوان‌هایی جذاب، فریبنده و اغواگر دشوار نیست. مثلاً کتاب‌هایی که با عنوان کوروش هخامنشی و داریوش بزرگ چاپ می‌شوند، همگی علمی و تحقیقی نیستند و نمی‌توان چندان به مطالب آنها اعتماد کرد. حتی کتابی در بازار نشر ایران در دسترس است که مدعی در بر داشتن «سخنان» آن دو است. در‌حالی‌که از آن دو چهره‌ تاریخی نوشته‌ای که بتوان بااطمینان گفت که نوشته‌ کوروش و داریوش است (و نه کاتبان و منشیان دربار) در دست نیست. یا آنچه در کتاب‌های یونانیان به آن‌ دو نسبت داده شده (مانند آنچه در کتاب «سیرت کوروش بزرگ» گزنفون آمده است) نمی‌تواند به‌تمامی گفته‌ آنها باشد.

فهم تاریخ درازدامن و چندهزارساله سرزمین!
البته شمار کتاب‌هایی که برپایه اسناد و مدارک تاریخی، متن‌های پیشینیان و شیوه‌های نوین پژوهش تاریخی نوشته شده باشد، اندک نیست. اما کتاب‌هایی هم از سوی ناشران عرضه می‌شود که جز تکرار چندباره نوشته‌های دیگران، رونویسی و دست‌چین کردن از کتاب‌های گوناگون نیست. روشن است که این دست کتا‌ب‌ها کمکی به فهم تاریخ درازدامن و چندهزارساله سرزمین ما نمی‌کنند و بر دانش تاریخی خوانندگان خود نمی‌افزایند. بسنده است پژوهش‌های تاریخی‌ای را که دانشوران بیگانه درباره تاریخ ایران‌زمین می‌نویسند و برخی از آنها به زبان فارسی برگردان می‌شود، با کتاب‌هایی تاریخی بسنجیم که برخی از نویسندگان ایرانی به ناشران می‌سپارند و به‌دست خوانندگان خود می‌رسانند. آنگاه تفاوت آن‌دست پژوهش‌های علمی را با نوشته‌های شتابزده و کم‌ارزش شماری از تاریخ‌نویسان ایرانی درمی‌یابیم. شوربختانه، آثار بسیاری از کسانی که به کار نگارش تاریخ و میراث فرهنگی سرگرم‌اند، ارزش پژوهشی ندارد و همان‌گونه‌که گفته شد تنها برای سرگرمی خوانندگان خود نوشته شده‌اند. آیا به این‌دست کتاب‌ها جز «کتاب‌سازی» عنوان دیگری می‌توان داد؟

کتاب‌‌هایی که چاره‌ساز گردشگران نیست!
در حوزه میراث‌فرهنگی و گردشگری، انتشار کتاب‌های راهنما همان اندازه ارزش و اهمیت دارد که بررسی‌ها و کاوش‌های میدانی و علمی. درواقع، مراجعه به کتاب راهنمایی که برپایه اطلاعات دست اول و نقشه‌های به‌کارآمدنی نوشته شده باشد، نه‌تنها برای گردشگران و بازدیدکنندگان میراث تاریخی و فرهنگی ضرورت دارد، بلکه برای متخصصان و کارشناسان نیز از اهمیت خاصی برخوردار است. اما اینکه کتاب‌های راهنما چگونه نوشته شده‌اند و آیا دربردارنده آگاهی‌های نویافته هم هستند یا نه، خود موضوعی است که ناگزیر به حذف و نادیده گرفتن برخی از کتاب‌هایی می‌انجامد که مدعی راهنمای گردشگران هستند، اما اطلاعاتی تکراری و دست‌فرسودی ارائه می‌کنند و نمی‌توانند چاره‌ساز گردشگران و بازدیدکنندگان باشند.
هزینه‌های سرسام‌آور نمایشگاه کتاب
با این‌همه، ناشران تخصصی که کتاب‌هایی خاص برای گروهی اندک از خواستاران منتشر می‌کنند، نیازمند حمایت هستند. از جمله این حمایت‌ها آن است که باید در نمایشگاه کتاب تمهیدات ویژه‌ای برای آنها در نظر گرفته شود تا به حداقلی از فروش (برای ماندگاری کار انتشاراتی خود) دست پیدا کنند. پیداست که ناشران تخصصی گاه از عهده هزینه‌های نمایشگاه کتاب برنمی‌آیند و توان اقتصادی آنها در حدی نیست که کالای فرهنگی خود را در نمایشگاه به همان خواستاران معدودشان عرضه کنند. ناشرانی که به‌سبب شمار اندک خواهندگان کتاب‌های تخصصی، آثار خود را در شمارگان اندک منتشر می‌کنند، ناگزیر باید کالای خود را به‌بهایی به بازار کتاب بفرستند که بیشتر از توان مالی همان شمار کم مخاطبانشان است. در چنین وضعیتی است که این پرسش پیش می‌آید که آیا برپاکنندگان نمایشگاه کتاب راهکاری برای ناشران تخصصی اندیشیده‌اند؟ یا آنها را مشمول برخی امتیازات ارفاقی کرده‌اند تا در میدان عرضه کتاب و تقاضای اندک مخاطبان، ناتوان نمانند؟ چنان امتیاز و پشتیبانی از آن جهت می‌تواند ضروری باشد که جامعه کنونی ما به خواندن کتاب‌های تخصصی در زمینه میراث فرهنگی، گردشگری و محیط‌زیست، نیاز بسیاری دارد. اما واقعیت بازار کتاب ایران چنین است که برخی از کتاب‌های این حوزه‌های تخصصی، توزیع و پخش مناسبی ندارند و خواستارانی هستند که حتی از انتشار کتاب‌های حوزه کاری‌شان بی‌خبر می‌مانند، یا چنان قیمت پشت جلد کتاب فراتر از توان پرداختی آنهاست که ناگزیر کتاب‌های مورد نیازشان را نادیده می‌گیرند و با تأسف از کنار آنها می‌گذرند.

ناشرانی که دغدغه فرهنگ ایران را دارند
با همه پستی و بلندی‌هایی که در حوزه نشر کتاب‌های تخصصی میراث فرهنگی و گردشگری وجود دارد، برخی ناشران این حوزه تلاش مضاعفی دارند تا کتاب‌های خود را به شیوه‌ای مناسب و درخور و نیز کیفیتی قابل‌قبول به خواستاران عرضه کنند؛ به‌گفته برخی از کارشناسان، کتاب‌هایی که از سوی انتشارات پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری چاپ می‌شود، از چنان مزیتی برخوردار هستند. همچنین، برخی از ناشران کتاب‌هایی را در زمینه‌های باستان‌شناسی، ایران‌شناسی، میراث فرهنگی و گردشگری منتشر می‌کنند که از اعتبار ویژه‌ای برخوردارند و هرکدام دغدغه میراث فرهنگی، ایران‌شناسی و باستان‌شناسی این سرزمین کهن را دارند. امید که نشر ایران جایگاه شایسته و بایسته خود را بیابد و این ناشران دغدغه‌مند فارغ از هر مشکلی به چاپ آثار و کتاب‌های ارزشمند بپردازند.