آب‌های حوضه سند عمدتاً از تبت و کوه‌های هیمالیا در منطقه مورد اختلاف جامو و کشمیر سرچشمه می‌گیرند. این آب‌ها قبل از تخلیه به دریای عرب در جنوب کراچی پاکستان، از ایالت‌های پنجاب و سند پاکستان عبور می‌کنند. از مجموع منابع آب حوضه سند، پاکستان ۲۱۸ میلیارد مترمکعب (۸۴ درصد) و هند نیز ۴۱ میلیارد مترمکعب (۱۶ درصد) را در اختیار دارد؛ هرچند هند که در بالادست واقع شده است، می‌تواند آب‌های مشترک را منحرف کند یا جلوی آنها را سد شود.

تحول در مناسبات هند و پاکستان

معاهده ۱۹۶۰ سند، یک معاهده جهت تسهیم آب بین هند و پاکستان است که توسط بانک جهانی تنظیم و مذاکره شده است تا از آب موجود در رودخانه سند و شاخه‌های آن بین دو کشور به‌صورت صلح‌آمیز استفاده شود. این معاهده در تاریخ ۱۹ سپتامبر ۱۹۶۰ در کراچی به امضای «جواهر لعل نهرو»، نخست وزیر وقت هند، و «ایوب خان»، رئیس‌جمهور وقت پاکستان، رسید. این توافق به‌وضوح مشخص کرده است هرکدام از دو کشور باید از آب رودخانه‌های مشترک در این حوضه به‌طور عادلانه استفاده کنند.

معاهده ۱۹۶۰ سند به هند کنترل کامل و بدون محدودیت آب‌های سه رودخانه شرقی شامل بیس، راوی و سوتلج را می‌دهد؛ میانگین مجموع جریان سالانه آنها ۴۱ میلیارد مترمکعب است. کنترل عمده بر سه رودخانه غربی شامل شاخه اصلی سند، چناب و جلوم که میانگین مجموع جریان سالانه آنها ۹۹ میلیارد مترمکعب است نیز به پاکستان داده شده است. به‌عبارت دیگر، هند کنترل سه درصد از کل آب حوضه سند را در اختیار دارد، درحالی‌که پاکستان هفت درصد را تحت کنترل خود دارد.

براساس این معاهده، پاکستان حق استفاده کامل از آب رودخانه‌های غربی و هند نیز حق استفاده کامل از آب رودخانه‌های شرقی حوضه سند را دارد. هند که در موقعیت بالادستی قرار دارد، حق ندارد آب رودخانه‌های غربی را قطع یا محدود کند؛ بلکه تنها اجازه دارد استفاده‌های محدود و بدون انحراف و کاهش جریان آب از رودخانه‌های غربی داشته باشد. به‌گونه‌ای‌که پروژه‌های آبی هند هیچ‌گونه تأثیر منفی بر پاکستان نداشته باشند و این پروژه‌ها توسط کمیسیون دائمی آب دو کشور بررسی و تأیید شوند.

پاکستان پایین‌دستی

 طبیعتاً پاکستان پایین‌دستی هم می‌تواند از آب رودخانه‌های بخش شرقی در محدوده خود استفاده کند. هند هیچ محدودیتی برای بهره‌برداری کامل یا حتی قطع کامل آب‌های این بخش ندارد و حقی برای پاکستان در این زمینه پیش‌بینی نشده است؛ درعوض، بانک جهانی و سایر دولت‌ها برخی پروژه‌های ساخت تأسیسات آبی جدید برای پاکستان را تأمین مالی کردند.

 هند از منابع آب بخش شرقی حوضه سند عمدتاً برای آبیاری اراضی کشاورزی در ایالت‌های پنجاب و هاریانا استفاده می‌کند. این مناطق یکی از بزرگترین نواحی تولید گندم و برنج در هند است. این کشور از منابع آب حوضه غربی سند نیز به‌صورت محدود و عمدتاً برای تولید انرژی برقابی استفاده می‌کند. سدهای باقلیهار (۳۹۵ میلیون مترمکعب گنجایش، تولید ۹۰۰ مگاوات برق) و کیشانگانگا (۱۸ میلیون متر مکعب گنجایش، تولید ۳۳ مگاوات) از پروژه‌های مهم برقابی هند در این بخش هستند که مورد اعتراض پاکستان قرار گرفته‌اند.

در مقابل، رودخانه سند برای تأمین آب شرب در بسیاری از مناطق پاکستان، به‌ویژه در شهرهای بزرگ مانند کراچی و لاهور، استفاده می‌شود. همچنین، برای تأمین آب صنعتی و تولید انرژی برقابی در برخی از سدهای بزرگ پاکستان مانند سدهای تربیلا (۱۴.۳۳ میلیارد مترمکعب گنجایش آب و تولید چهار هزار و ۸۸۸ مگاوات برق، بزرگترین سد خاکی جهان) و منگلا (۹.۱۲ میلیارد متر مکعب گنجایش، ۱۷ مگاوات) هم نیاز به ورود آب‌های بخش غربی حوضه سند است. سیستم آبیاری و کشاورزی پاکستان نیز عمدتاً بر آب‌های حوضه سند استوار است. 

یک معاهده موفق 

درنتیجه، رودخانه سند به‌عنوان شریانی حیاتی برای تأمین امنیت آبی، غذایی و اقتصادی پاکستان عمل می‌کند. پاکستان به‌دلیل وابستگی بیشتر به رودخانه سند و شاخه‌های آن، به‌شدت تحت‌تأثیر هرگونه تغییر در جریان آب رودخانه‌های این حوضه قرار دارد. این درحالی‌است که هند به‌رغم وابستگی به رودخانه‌های حوضه سند، منابع آبی متنوع‌تری در داخل کشور دارد و وابستگی‌اش به این منابع نسبت به پاکستان کمتر است.

 معاهده سند، یکی از موفق‌ترین معاهدات آبی بین‌المللی با وجود جنگ‌ها و تنش‌های سیاسی محسوب می‌شد. از زمان تصویب این معاهده در سال ۱۹۶۰ و با وجود وقوع چندین درگیری نظامی بین دو کشور، اکثر اختلافات آبی از طریق چارچوب قانونی ارائه‌شده توسط این معاهده حل‌وفصل شده است. اما این معاهده برای اولین‌بار در تاریخ ۲۳ آوریل ۲۲۵ و پس از وقوع حادثه تروریستی در پهالگام واقع در منطقه جامو و کشمیر تحت کنترل هند که منجر به کشته شدن ۲۵ گردشگر هندی و یک گردشگر نپالی شد، با اعلام رسمی وزارت امور خارجه هند تعلیق شد. 

تهدیدی نوین

 سلاح‌سازی آب به‌طور کلی به تغییر رفتار یا سیاست‌های یک کشور از طریق کنترل یا تهدید منابع آبی مشترک اشاره دارد. این رویکرد می‌تواند منابع آبی را به ابزار سیاسی و نظامی در کشمکش‌ها تبدیل کند و پیامدهای گسترده‌ای برای امنیت، محیط‌زیست و اقتصاد کشورها داشته باشد در این رویکرد در روابط بین‌الملل، کشورهای دارای منابع آبی مشترک، به‌جای اینکه این منابع را برای همکاری و توسعه مشترک استفاده کنند، از آنها به‌عنوان ابزاری برای ایجاد فشار، تهدید یا مقابله با یکدیگر بهره می‌برند. این می‌تواند شامل اقداماتی مانند قطع یا کاهش جریان آب، حذف یا تغییر مسیر رودخانه‌ها و اعمال محدودیت‌های یک‌جانبه در استفاده از منابع آبی باشد.

 سلاح‌سازی آب زمانی اتفاق می‌افتد که یک کشور به‌طور عمدی استفاده از منابع آبی مشترک را محدود کند یا تحت شرایط خاصی از آن استفاده کند که طرف مقابل را تحت فشار قرار دهد. در شرایط بحرانی، هنگامی که یک کشور، منابع آبی را برای مقابله با تهدیدات نظامی یا سیاسی از طرف کشور دیگری قطع می‌کند، این اقدام می‌تواند به سلاحی غیرنظامی تبدیل شود که به‌جای استفاده از نیروی نظامی، باعث ایجاد فشار و بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی در کشور مقابل می‌شود. همچنین، در شرایط عادی نیز کشورهای هم‌مرز که رودخانه‌های مشترک دارند، ممکن است به‌دلیل منافع اقتصادی و نیازهای آبی خود به سلاح‌سازی آب روی آورند. این می‌تواند موجب کاهش دسترسی به آب در کشور مقابل، تأثیرات منفی بر کشاورزی، شرب و صنایع دیگر شود.

تروریست آبی

 به‌نظر می‌رسد هند در جریان تنش اخیر خود با پاکستان از آب‌های مشترک حوضه سند به‌عنوان سلاح استفاده کرده است تا پاکستان را جهت کنترل گروه‌های تروریستی که طی سال‌های اخیر بارها علیه شهروندان هند اقدامات تروریستی انجام داده‌اند، تحت فشار قرار دهد. با توجه به اهمیت حیاتی آب سند برای پاکستان، احتمال تشدید ابعاد خطرناک این تنش بسیار بالاست. اما با عنایت به سابقه مثبت معاهده ۶۵ساله سند به‌عنوان الگویی برای دیگر حوضه‌های آبریز فرامرزی و نیز جمعیت بسیار بالا و قدرت اتمی هر دو کشور همسایه، لازم است سازمان‌های بین‌المللی از جمله بانک جهانی و دیگر دولت‌ها در این تنش شدید اخیر ورود کنند و جلوی تحقق تهدیدات نظامی طرفین را بگیرند. 

در غیر این‌صورت، علاوه‌بر احتمال ورود کشورهای ثالث که بعضاً دارای روابط راهبردی یا تنش‌آلود با هریک از طرفین هستند، به مناقشه فعلی و تبدیل آن به مناقشه‌ای بزرگتر و گسترده‌تر شود. همچنین، استفاده علنی از آب به‌عنوان سلاح می‌تواند در سایر مناقشه‌های آبی فرامرزی بین دیگر کشورهای جهان تکرار شود. بدین‌ترتیب، اعتماد به معاهدات آبی فرامرزی و تلاش برای دستیابی به آنها از طریق دیپلماسی آب به‌شدت تضعیف خواهد شد. این احتمال در منطقه غرب آسیا که در همسایگی کانون اختلاف قرار دارد و با بحران کم‌آبی و مناقشه‌های آبی فرامرزی روبه‌رو است، بیشتر است. درنتیجه، کشورهای منطقه از جمله ایران که روابط خوبی با هر دو کشور هند و پاکستان دارد، شایسته است جهت جلوگیری از گسترش بحران فعلی ورود و میانجیگری کنند و جلوی گسترش ابعاد و تبدیل آن به یک رویکرد منفی و مخرب در روابط بین‌الملل و به‌ویژه در روابط هیدروپلیتیکی بین کشورهای منطقه را بگیرند.