عدالت در سلامت مفهومی بنیادین و حیاتی است که برپایه آن، تمامی افراد جامعه باید بدون تبعیض و فارغ از شرایط اقتصادی، اجتماعی یا جغرافیایی خود، به خدمات سلامت باکیفیت و مؤثر دسترسی داشته باشند. این اصل نه‌تنها از دیدگاه انسانی و اخلاقی اهمیت دارد، بلکه پیش‌نیاز اساسی برای دستیابی به توسعه پایدار در هر جامعه‌ای است. بااین‌حال، واقعیت‌های موجود در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، حکایت از فاصله معناداری میان این آرمان و وضعیت موجود دارد. نابرابری در دسترسی به خدمات درمانی، یکی از معضلات مهم حوزه سلامت است که پیامدهای آن صرفاً به سلامت فردی محدود نمی‌شود، بلکه بر سلامت جمعی، کارایی نظام سلامت و حتی بر شاخص‌های اقتصادی و اجتماعی تأثیرگذار است.

جهان همواره با نابرابری‌های اجتماعی دست‌وپنجه نرم کرده است. نابرابری‌هایی که در تضاد با عدالت قرار دارند و وجدان بیدار انسان‌ها را به لرزه درآورده‌اند. تصور کنید کودکی در آفریقا به‌دلیل سوءتغذیه جان می‌دهد یا مادری در افغانستان به‌علت نبود امکانات درمانی از دست می‌رود. گرسنگی و بی‌پناهی کودکان فلسطینی، قلب‌های بشری را می‌فشارد. این صحنه‌ها، زخم‌هایی هستند که جهان مدرن هنوز مرهمی برای آنها نیافته است.

گاهی نابرابری از تلاش بیشتر و استقامت فردی سرچشمه می‌گیرد. کشاورزی که با کار و کوشش بیشتر، محصول بیشتری به‌دست می‌آورد، مستحق سهم بیشتری است. اما گاه نابرابری‌ها زاییده بی‌عدالتی‌های اجتماعی هستند؛ زمانی که قدرتمندترها ثروت ضعیف‌ترها را به یغما می‌برند. اینجا است که فاصله‌های اجتماعی عمیق‌تر می‌شوند و طبقه‌ای از جامعه همواره عقب می‌ماند و دیگر هرگز توانایی رسیدن به جلو رفتگان را پیدا نمی‌کند.

سلامت یکی از اساسی‌ترین نیازهای بشری است که بی‌عدالتی در آن به‌هیچ‌وجه قابل‌قبول نیست. حتی در جوامع سرمایه‌داری که نابرابری در سطح زندگی افراد پذیرفته‌ شده است، بی‌عدالتی در حوزه سلامت نمی‌تواند توجیه شود. سلامت حق همگانی است و هیچ انسانی نباید به‌دلیل فقر از این حق محروم بماند.

امروزه هزینه‌های سلامت به‌شدت افزایش‌ یافته و رقابت برای به‌دست آوردن منابع محدود، شدیدتر شده است. در این رقابت، ثروتمندان بازهم جلوتر می‌روند و فقرا همچنان عقب می‌مانند. این چالشی است که نظام‌های سلامت با آن روبه‌رو هستند. به همین دلیل، سازمان بهداشت جهانی تأکید دارد عدالت در سلامت، چالشی جهانی است و راه‌حل آن، پوشش همگانی سلامت برای همه مردم است.

هرچند درمان‌های فوق تخصصی و ابزارهای پیشرفته پزشکی اهمیت زیادی دارند، اما پایه سلامت جامعه در پیشگیری است. آگاهی‌بخشی به مردم و سرمایه‌گذاری در اقدامات پیشگیرانه، از واکسیناسیون گرفته تا آموزش سلامت، باید در اولویت دولت‌ها قرار گیرد. تنها با این رویکرد می‌توان عدالت در سلامت را برقرار کرد و از نابرابری‌های عمیق جلوگیری کرد؛ زیرا سلامت نباید کالا باشد؛ بلکه حقی است که همه انسان‌ها، بدون در نظر گرفتن ثروت یا قدرت، باید از آن برخوردار باشند

یکی از مهمترین دلایل نابرابری در سلامت، تمرکز امکانات درمانی در مناطق شهری و محروم ماندن مناطق روستایی و حاشیه‌نشین از این خدمات است. این تمرکز جغرافیایی سبب شده است بسیاری از افراد، به‌ویژه در مناطق محروم، برای دریافت ساده‌ترین خدمات درمانی ناچار به طی مسافت‌های طولانی و پرداخت هزینه‌های سنگین شوند. از سوی دیگر، رشد پرشتاب فناوری‌های پزشکی و درمان‌های نوین، باوجود اثرگذاری بالا، تنها در دسترس اقشار مرفه قرارگرفته‌اند و در عمل، شکاف عمیق‌تری میان طبقات اجتماعی از حیث بهره‌مندی از سلامت ایجاد کرده‌اند. فناوری، اگر بدون ملاحظات عدالت‌محور توسعه یابد، به‌جای ابزاری برای ارتقای سلامت همگانی، به عاملی برای انحصار در درمان تبدیل می‌شود.

در چنین شرایطی، نقش دولت‌ها بیش از هر زمان دیگری پررنگ و اساسی است. دولت به‌عنوان مسئول اصلی تأمین سلامت عمومی، باید با تدوین سیاست‌های جامع و تأمین منابع مالی کافی، زمینه‌ساز تحقق عدالت در سلامت باشد. افزایش سهم سلامت از بودجه عمومی، توسعه زیرساخت‌های بهداشتی در مناطق محروم، تقویت نظام شبکه بهداشت و ارتقای کیفیت خدمات در سطوح اولیه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند بخشی از این نابرابری‌ها را جبران کند. همچنین، تقویت و توسعه نظام بیمه سلامت به‌گونه‌ای که پوشش آن فراگیر و واقعی باشد، اهمیت بسزایی دارد. نباید هیچ فردی تنها به‌دلیل ناتوانی مالی از درمان محروم بماند؛ سلامت باید یک حق عمومی و نه یک کالای لوکس باشد.

یکی از سیاست‌های موفق و تجربه‌شده در بعضی از کشورها برای تحقق عدالت در سلامت، اجرای نظام ارجاع و پزشک خانواده است. این نظام با محوریت پیشگیری و مراقبت اولیه، نه‌تنها هزینه‌ها را کاهش می‌دهد، بلکه با جلوگیری از ارجاع‌های غیرضروری به سطوح تخصصی، موجب بهره‌وری بیشتر منابع محدود سلامت می‌شود. بسیاری از بیماری‌ها در همان مراحل اولیه قابل‌پیشگیری یا درمان هستند و اگر خدمات مؤثر در سطوح پایه ارائه شود، بار مراکز درمانی تخصصی نیز کاهش خواهد یافت. اجرای صحیح و علمی این سیستم می‌تواند جهشی بزرگ در مسیر عدالت در سلامت رقم بزند.

سرمایه‌گذاری در سلامت، سرمایه‌گذاری بر آینده یک ملت است. جامعه‌ای که شهروندان آن از سلامت کافی برخوردار نباشند، نمی‌تواند به توسعه اقتصادی و اجتماعی دست یابد. سلامت نیروی انسانی، عامل کلیدی بهره‌وری، پویایی اقتصادی، کاهش فقر و افزایش سطح رفاه است. بدون باور عمیق به اینکه سلامت حق همگانی است، دستیابی به جامعه‌ای سالم و برابر ممکن نخواهد بود. باید سلامت را از انحصار نجات داد و آن را به‌ حق مسلم هر انسان تبدیل کرد.