صنایع‌دستی ایران، ریشه در هویت، تاریخ و فرهنگ مردمان این سرزمین دارد. میراثی زنده و پویا که نه‌‌تنها جلوه‌ای از ذوق و هنر ایرانیان است، بلکه می‌تواند به‌عنوان یکی از پایه‌های مهم توسعه اقتصادی، اشتغال‌زایی و دیپلماسی فرهنگی ایفای نقش کند. «نیما ذاکری سعید»، فعال و کارشناس صنایع‌دستی، در گفت‌وگو با «پیام ما» به چالش‌هایی که این هنر-صنعت با آن مواجه است، اشاره می‌کند و می‌گوید: «در طول زمان، برخی از رشته‌های صنایع‌دستی به‌تدریج از زندگی روزمره انسان‌ها جدا شده‌اند و مدرنیته جایگزین سنت شده است. در سال‌های اخیر، شاهد افزایش توجه مردم به صنایع‌دستی و بهره‌برداری از این رشته‌ها در زندگی روزمره هستیم؛ به‌ویژه در فضاهای سنتی منازل، رستوران‌ها، هتل‌ها و باغ‌ها که نشان‌دهنده گرایش به صنایع‌دستی است. مردم به خرید محصولات صنایع‌دستی مشتاق‌تر شده‌اند. اما با وجود توجه به برخی از رشته‌های این هنر-صنعت، استفاده زیادی از آنها در زندگی مردم مشاهده نمی‌شود. به‌دلیل وضعیت اقتصادی، برخی رشته‌ها که بازخورد مؤثری ندارند، از سبد خرید خانواده‌ها حذف شده‌اند و برخی رشته‌های صنایع‌دستی به‌مرور زمان به فراموشی سپرده شده‌اند.» او درباره اینکه چطور می‌‌توان این شرایط را تغییر داد، می‌گوید: «هنرمندان این رشته‌ها باید محصولات و کالاهای خود را به‌‌روز کنند و محصولی خلق کنند که در زندگی روزمره خانواده‌ها کاربرد داشته باشد. اگر همچنان همان تولیدات قدیمی را که در گذشته ساخته می‌شدند، تولید کنند، دیگر برای بسیاری از خانواده‌ها قابل‌استفاده نخواهد بود.»

به‌عقیده ذاکری سعید، تکنولوژی‌های نوین، اکنون در خلق آثار صنایع‌دستی بیش‌از‌پیش استفاده می‌شود. خلق آثار صنایع‌دستی توسط دستگاه‌های مدرن فاقد ارزش هنری است: «در تخت‌جمشید، آثار موجود ساخته و پرداخته دست صنعتگران و هنرمندان دوره خود هستند. آنها شغل خود را در خلق پیکره‌ها و احجام پیدا می‌کردند و به این شکل آثار خود را می‌آفریدند. در گذشته این یک شغل بود، اما اکنون و با گذشت زمان، دستگاه‌ها جایگزین دست‌های هنرمندان شده‌اند. دستگاه‌های سی‌ان‌سی سه‌بعدی، دستگاه‌های لیزر و دیگر تکنولوژی‌ها وارد عرصه شده‌اند که در فرایند صنایع‌دستی دخالت کرده‌اند و بسیاری از کارها به‌سمت ماشینی‌ شدن رفته است. در گذشته صنایع‌دستی مورد توجه نبود و سرمایه‌گذاری مناسب در این حوزه صورت نمی‌گرفت. به همین دلیل، بسیاری از رشته‌ها به صنعت ماشینی تبدیل شده است و محصولاتشان توسط ماشین‌آلات تولید می‌شوند. به‌ویژه در کارهای چوبی، چرمی و فلزی کارها با استفاده از دستگاه‌ها انجام می‌گیرد. حتی در زمینه تراش سنگ‌ها، بسیاری از این کارها به‌وسیله دستگاه‌ها صورت می‌گیرد.»

 زمانی که ذائقه مردم به‌سمت مدرن شدن می‌رود، یک واقعیت وجود دارد؛ و آن حذف تدریجی آثاری است که هنرمندان برای خلق آن، رنج‌ بسیاری متحمل شده‌اند. به‌اعتقاد ذاکری سعید: «در زندگی روزمره، این رشته‌ها ضعیف شده‌اند و مردم کمتر از آنها استقبال می‌کنند؛ زیرا به‌دنبال کالاهای کاربردی هستند که بتوانند در زندگی روزمره استفاده کنند. تولید بسیاری از کالاهای صنایع‌دستی زمان‌بر است، قیمت تمام‌شده بالایی دارند و هنرمندان برای فروش آنها با مشکلات زیادی مواجه هستند. در سبک تولید هنرمندان باید تغییراتی ایجاد شود.» او تأکید می‌کند: «کالاهای لوکس با کالاهای کاربردی تفاوت دارند. کالاهای لوکس معمولاً یک‌بار در سال تولید می‌شوند، برای بازاریابی آنها به زمان زیادی نیاز است که امکان فروش مهیا شود. درحالی‌که تولیدات روزمره باید قابلیت فروش در طول سال را داشته باشند. در بسیاری از ماه‌ها، مانند فروردین تا اواسط اردیبهشت، بازار کار صنایع‌دستی بسیار ضعیف است. همچنین، در ماه رمضان و محرم و صفر نیز فروش کاهش پیدا می‌کند و بسیاری از تولیدکنندگان با مشکل مواجه می‌شوند. به همین دلیل، باید چرخه تولیدی پایدار و منظمی در کشور داشته باشیم که بتواند حتی منجر به صادرات شود.»

 حذف حمایت‌ها و چالش‌های معیشتی هنرمندان صنایع‌دستی

از نگاه ذاکری سعید حمایت‌های وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری برای هنرمندان این هنر-صنعت واضح و مشخص نیست و اقدامی برای حمایت هنرمندان صورت نمی‌گیرد: «نوع حمایت‌های وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری هنوز مشخص نیست. در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ هنرمندان، نمایشگاهی در مجلس برگزار کردند. در این نمایشگاه تعدادی از اساتید با آقای لاریجانی در ارتباط با مشکلات هنرمندان صنایع‌دستی و مشکل بیمه صحبت کردند. آقای لاریجانی در آن تاریخ اعلام کرد طرحی را ارسال کنید تا در مجلس تصویب کنیم، اما این طرح‌ها بیشتر شبیه به طرح‌هایی پیش‌پاافتاده بودند که هیچ برنامه‌ریزی جدی و ردیف بودجه‌ای نداشتند. بدون در نظر گرفتن ردیف بودجه خاصی برای این امر، طرح بیمه هنرمندان به مجلس ارسال شد. در طول ۱۰ سال گذشته، این طرح با چالش‌های زیادی روبه‌رو بوده، هر بار مجبور به جمع‌آوری طومارهایی با عنوان «هنرمند بیمه شود» بوده‌ایم.»

او معتقد است: «هنرمند باید بیمه شود، اما متأسفانه این خود مشکلی برای هنرمندان صنایع‌دستی ایجاد کرده است. هنوز ردیف بودجه‌ای برای صنایع‌دستی در نظر گرفته نشده است. در سال جاری هنرمندان تلاش کرده‌اند طوماری را تهیه و به مجلس ارسال کنند تا ردیف بودجه‌ای برای بیمه صنایع‌دستی مشخص شود. هدف در این حرکت جمعی هنرمندان صنایع‌دستی این است که سالیانه تعداد بیشتری از هنرمندان بیمه شوند. در حال حاضر، جامعه هنرمندان صنایع‌دستی حدود ۷۰۰ هزار نفر است که تنها ۴۰ هزار نفر از آنها -یا حتی کمتر- بیمه شده‌اند. باید تلاش کنیم همه هنرمندان از این حق بهره‌مند شوند.»

آزمون وسع و ابهامات پیرامون دهک‌بندی هنرمندان

ذاکری سعید درباره اینکه «بیمه شدن» هنرمندان صنایع‌دستی منوط به ارزیابی «آزمون وسع» است، می‌گوید: «در دولت گذشته، طرحی به‌نام «آزمون وسع» ارائه شد. اما هنوز شفاف‌سازی کامل در مورد آن صورت نگرفته است. به‌طور مشخص، این طرح برای دهک‌های اول تا سوم یا چهارم است، اما مشخص نیست وضعیت بیمه هنرمندان در دهک‌های بعدی (پنج و شش) چگونه خواهد بود. آیا بیمه آنها قطع خواهد شد یا هزینه‌های بیمه‌ آنها افزایش پیدا می‌کند؟ این مسائل هنوز به‌طور شفاف مشخص نشده است. از معاونت صنایع‌دستی پرسیدیم، اما تاکنون پاسخی دریافت نکرده‌ایم. این آزمون وسع چه تأثیری بر هنرمندان دهک‌های پایین‌تر  خواهد داشت؟ چرا باید برای صنایع‌دستی آزمون وسع وجود داشته باشد؟ هنرمندی که ۴۰ یا ۵۰ سال تلاش کرده و توانسته برای خود خانه یا ماشین خریداری کند، به‌دلیل قرار گرفتن در دهک‌های پایین‌تر، با مشکل مواجه می‌شود. چرا باید چنین وضعیتی برای هنرمندان صنایع‌دستی به وجود آید که آنها را در قالب آزمون وسع قرار دهند؟ معاونت صنایع‌دستی می‌گوید قصد تغییر حمایت‌های خود از هنرمندان این رشته را دارد.»

با توجه به شرایط اقتصادی حاکم بر کشور، زندگی همه اصناف در گیرودار این شرایط سخت اقتصادی قرار گرفته است، صنایع‌دستی هم از این قاعده مستثنا نیست. ذاکری سعید به مشکلات عدیده‌ای که هنرمندان صنایع‌دستی با آن مواجهه هستند، اشاره می‌کند که بارزترین آن مسائل معیشتی است و گریبان زندگی هنرمندان این صنعت را گرفته. او در این مورد می‌گوید: «در حال حاضر، در حوزه‌های تولید، بسته‌بندی، فروش، بازاریابی و صادرات صنایع‌دستی دچار مشکلات زیادی هستیم. از طرفی هنرمندان از نظر معیشتی با مشکلات جدی مواجه‌اند. برخی مسئولان مشکلات معیشت هنرمندان را کتمان می‌کنند و می‌گویند همه‌چیز خوب است. اما واقعیت چهره این هنر-صنعت چنین است که بسیاری از هنرمندان به نمایشگاه‌های صنایع‌دستی حمایتی نیاز دارند، آنها به وام‌های کم‌بهره نیاز دارند. اما طی سال‌های اخیر، این وام‌ها تحت تبصره‌های ۱۶ و ۱۸ قرار گرفته‌اند و نرخ سود آنها افزایش پیدا کرده است. علاوه‌براین، شرایط دریافت این وام‌ها بسیار دشوار شده و به‌دلیل اعتبارسنجی‌های پیچیده، بسیاری از هنرمندان از دریافت وام محروم می‌شوند. این مشکلات باعث افول صنایع‌دستی می‌شود.» او درباره برپایی نمایشگاه‌ها در گذشته می‌گوید: «نمایشگاه‌های صنایع‌دستی در گذشته به‌صورت کاملاً رایگان برگزار می‌شدند و هنرمندان هر استان پنج تا ۱۰ سهمیه داشتند و همراه با آن هنرمند از اسکان و پذیرایی برخوردار بود. اما به‌مرور زمان، تعداد این نمایشگاه‌ها کم شد و به‌تبع آن، تعداد هنرمندان نیز کمتر شد. اسکان و پذیرایی حذف شد، غرفه‌ها به دو بخش رایگان و پولی تقسیم شدند. درحالی‌که معاونت صنایع‌دستی باید بودجه سالانه خود را برای این نمایشگاه‌ها مشخص کند، به‌تدریج حمایت از نمایشگاه‌ها کاهش پیدا کرد.» او معتقد است افزایش تعداد نمایشگاه‌ها امکان و توان تولید و فروش کارگاه‌های صنایع‌دستی را بیشتر می‌کند، چون این نمایشگاه‌ها بازاری برای فروش محصولات این هنرمندان هستند.

ضعف در تخصیص بودجه و ارائه نشدن کمک‌های مالی مستقیم

ذاکری سعید با انتقاد از نبود حمایت‌های مالی از هنرمندان می‌گوید: «معاونت صنایع‌دستی هیچ کمک مالی‌ای به هنرمندان نمی‌کند. تنها کمک معاونت در قالب وام است. درواقع، هیچ کمک مالی به هنرمند صنایع‌دستی نمی‌شود. هنرمندان صنایع‌دستی خود باید هزینه کارگاه، کارگر، مواد اولیه، آب، برق، گاز و تلفن، بازاریابی و فروش محصولات خود را پرداخت کند. چه کمک مالی به هنرمند شده؟ هیچ.»

 معاونت صنایع‌دستی می‌گوید «بودجه نداریم، بودجه معاونت کم است.» اما مشکل کمبود بودجه با جذب اسپانسر برای نمایشگاه‌ها قابل‌حل است تا هنرمندان بتوانند به‌صورت رایگان در نمایشگاه‌ها شرکت کنند. این قدم بهترین حمایت از هنرمندان صنایع‌دستی است. مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری می‌گویند: «هنرمندان را در شهرهای کم‌برخوردار حمایت می‌کنیم»، اما واقعیت این است که اکثر هنرمندان در همه شهرهای کشور با وضعیت کم‌برخورداری زندگی می‌کنند. اکثر هنرمندان از لحاظ معیشت و فروش با مشکل روبه‌رو هستند و کارگاه‌ها تعطیل یا نیمه‌تعطیل شده‌اند.

ذاکری سعید از حضور اسپانسرها در حوزه صنایع‌دستی و رونق و پیشرفتی که برای هنرمندان به‌دنبال دارد، می‌گوید: «معاونت صنایع‌دستی می‌تواند با جذب اسپانسر، برگزاری نمایشگاه‌ها (داخلی و خارجی) را به‌راحتی پوشش دهد و فضایی را به‌صورت رایگان در اختیار هنرمندان صنایع‌دستی قرار دهد.» او معتقد است: «اگر حمایت‌های مهم و لازم در این حوزه صورت گیرد، شاهد رونق صنایع‌دستی در آینده خواهیم بود؛ همچو بذری که در زمین کاشته می‌شود، باید آبیاری شود تا ریشه دهد و رشد کند، بعد تنه درخت برگ و میوه می‌دهد.»

آمار موجود چه می‌گویند؟

ذاکری سعید آمارهایی که در رسانه‌ها از صادرات صنایع‌دستی و شرایط هنرمندان صنایع‌دستی منتشر می‌شود را غیرواقعی خواند و گفت: «آماری منتشر می‌شود که می‌گوید ۷۰۰ هزار هنرمند در کشور داریم، که این آمار واقعی نیست. برای این ۷۰۰ هزار هنرمند، چه کاری انجام شده؟ چه بازاری برای آنها ایجاد کرده‌اند؟ در بخش صادرات چه اقداماتی انجام شده است؟ نمایشگاه‌های خارجی که برگزار می‌شوند، کاملاً بی‌هدف هستند. هر بار حدود ۲۰ هنرمند از افراد خاص در این نمایشگاه‌ها شرکت می‌کنند و دیگر هنرمندان نمی‌توانند در این نمایشگاه‌ها حضور پیدا کنند. سیستم بازاریابی نمایشگاه‌های خارجی اشتباه است. باید در استان‌های مختلف تیم‌های بازاریابی تشکیل دهند و تولیدات هر استان را دسته‌بندی کرده و کاتالوگ‌هایی برای آنها تهیه کنند. هر هنرمندی که توان تولید دارد، باید شناسایی و از او سؤال شود که چه میزان توانایی تولید دارد. این تیم‌ها باید به‌صورت منظم بازاریابی کنند و تنها به روزهای نمایشگاه‌ها بسنده نکنند، بلکه از تمامی زمان‌ها برای بازاریابی محصول خود استفاده کنند و بازار مقصد در کشورهای خارجی پیدا کنند. اینها روش‌هایی است که باید برای آن برنامه‌ریزی شود. بازار هنر صنایع‌دستی کشور باید رونق پیدا کند، وگرنه با همین روند، نمایشگاه‌های خارجی هیچ سودی نخواهند داشت و فقط بهانه‌ای خواهند بود برای گفته‌های بی‌فایده که «ما در فلان نمایشگاه شرکت کردیم.»

ورود سوغات به نمایشگاه‌های صنایع‌دستی؛ عامل افت فروش هنرمندان

به‌اعتقاد ذاکری سعید: «در چند سال اخیر، سوغات را به نمایشگاه‌های صنایع‌دستی اضافه کرده‌اند و این مسئله تأثیر منفی زیادی بر فروش هنرمندان صنایع‌دستی گذاشته است. درواقع، فروش هنرمندان را به پایین‌ترین سطح رسانده است. نوروز امسال در کاخ سعدآباد، این قضیه به‌وضوح مشاهده شد. در هفته اول، سوغات در کنار صنایع‌دستی قرار داشت و فروش هنرمندان به‌شدت کاهش پیدا کرد. اما در هفته دوم و با دستور وزیر، سوغات جمع‌آوری شد و فروش هنرمندان به‌طرز چشم‌گیری افزایش داشت. این اتفاق به‌خودی‌خود آزمایشی بود برای نشان دادن اینکه حذف سوغات از نمایشگاه صنایع‌دستی، موجب رونق فروش صنایع‌دستی خواهد شد. این طرز فکر که سوغات می‌تواند آمار فروش در نمایشگاه صنایع‌دستی را افزایش دهد، کاملاً غلط است. سوغات جزو کالاهای غیرمرتبط با صنایع‌دستی است. افرادی که در نمایشگاه حضور پیدا می‌کنند، برای خرید صنایع‌دستی می‌آیند. زمانی که سوغات در نمایشگاه ارائه شود، مردم به‌جای خرید صنایع‌دستی به‌سمت غرفه سوغات می‌روند و پفک هندی، گز و عسل می‌خرند.»

او در ادامه درباره انتخاب هنرمندان برای حضور در نمایشگاه‌ها می‌گوید: «سال گذشته معاونت صنایع‌دستی، از کسانی که توان تولید بالا دارند، در نمایشگاه سرو سیمین کاخ سعدآباد دعوت کرد تا تولیدات خود را در رشته‌های مختلف به نمایش بگذارند. به‌نظر من، در نمایشگاه باید هنرمندانی که توان تولید بالا دارند، شرکت کنند. هنرمندانی که تنها یک نمونه از هر محصول را تولید می‌کنند و به نمایش می‌گذارند، باید در نمایشگاه خاص خودشان شرکت کنند. هنرمندی هم که با تولید محصولات در تیراژ بالا در یک نمایشگاه شرکت می‌کند، فضای خود را می‌طلبد. باید نحوه مشارکت این افراد در نمایشگاه‌های داخلی به‌طور دقیق و قانونمند برنامه‌ریزی شود. فروش این دو نوع محصول، یعنی محصولات با تیراژ بالا و آثار فاخر، با یکدیگر متفاوت است و باید با دو نگاه مختلف به آنها پرداخته شود. نمایشگاه آثار فاخر باید مختص آثار باکیفیت و منحصربه‌فرد باشد. نمایشگاه و فروشگاه صنایع‌دستی باید محلی برای تولیدکنندگان واقعی صنایع‌دستی باشد.»