استاد «یخکشی» در آلمان از دنیا رفت؛ همین‌قدر تنها و دردمند و همین‌قدر نگران حال محیط‌زیست ایران. پیرمرد را بیماری نکشت؛ تنهایی و نادیده گرفته شدن از سوی جامعه‌ای کشت که به نخبه‌کشی خو گرفته است. کدام یک از بزرگان ما در شرایط بهتری از دنیا رفته‌اند؟

 استاد می‌خواست در ایران بماند و در ایران بمیرد. عاشق روستای زادگاهش بود و در تمام سال‌هایی که در ایران بود، چندین‌بار در سال به «بچت» بهشهر می‌رفت و در آنجا با تک‌تک هم‌ولایتی‌هایش دیدوبازدید داشت. حتی سال‌ها پیش و در دهه ۷۰ در آنجا یک طرح بین‌المللی با بودجه سازمان ملل اجرا کرد و توانست صدها هکتار جنگل را از تصرف و تخریب نجات دهد. اصلاً برای همین، بهترین کرسی دانشگاه «ژرژآگوست گوتینگن» در ایالت «نیدرزاکسن» آلمان را ترک کرد؛ خود را بازخرید کرد و به دعوت مسئولان وقت به ایران آمد. 

 اما چرا در ایران نماند؟ او همه‌ساله برای دیدن فرزندان و نوه‌هایش به آلمان می‌رفت و بعد از ژانویه برمی‌گشت. این روند ادامه داشت تا اینکه همه‌گیری کرونا پیش آمد و در آلمان ماندگار شد.

 فراموش نمی‌کنم چگونه روزشماری می‌کرد تا اجازه بازگشت به ایران را بگیرد و هر بار که زنگ می‌زدم تا خبر سلامتی‌اش را بگیرم، چقدر امیدوار بود و البته دلتنگ وطن.

 کرونا که فروکش کرد، یکبار توانست سفری به ایران داشته باشد، اما ناگزیر شد بازگردد؛ زیرا امکانات رایگانی که «دانشگاه گوتینگن» در اختیار استادان و کارکنانش می‌گذاشت، در ایران برای او مهیا نبود و بدن او، با کهولت و بیماری‌ای که داشت، به آن خدمات نیاز داشت.

 دانشگاه برای پروفسور یک پرستار تعیین کرده بود که بتواند چند ساعت در روز مایحتاج روزانه‌اش را تهیه کند و نیز در ورزش و فیزیوتراپی کمکش کند؛ دستگاه‌های لازم برای ورزش در خانه و ویلچر و حتی بلیط رفت‌وآمد رایگان در شهر و … . هر بار که زنگ می‌زدم، پرستار که افغانستانی بود، با لهجه شیرین پارسی می‌گفت «اتفاقاً دکتر در انتظارتان نشسته است» و بعد صدای گرم اما تنهای پروفسور بود که از خبرها می‌پرسید و از وضعیت منابع طبیعی و محیط‌زیست ایران.

 او نمی‌توانست به ایران بیاید چون مسئولان و دانشگاه‌های ایران نه‌تنها چنین امکانات پزشکی را به او نمی‌دادند بلکه حتی خبری نیز از او نمی‌گرفتند و او خود می‌گفت در ایران از عهده مخارج درمان و بهداشت برنمی‌آید.

برای من هنوز این سؤال بی‌پاسخ مانده است که «چرا در کشوری مانند آلمان باید یک دانشگاه در برابر استادی بیگانه که خود را بازخرید کرده و به کشور خودش بازگشته است، اینهمه احساس مسئولیت داشته باشد؟» و «چرا در کشور ما چنین احساس تعهدی ابدا به چشم نمی‌خورد؟»

مدیریت «دفتر حفاظت از لایه ازن» یکی از آخرین مسئولیت‌های پروفسور بود که به‌دلیل انواع تقلب و فریب‌ها در این دفتر آن را ترک کرد و دیگر مسئولیت دولتی نپذیرفت.

 پروفسور در تمام سال‌های سخت با ضعف بینایی، که ناشی از «خطای پزشکی» در آلمان بود، کار می‌کرد و و در برابر رویدادهای حوزه محیط‌زیست و منابع طبیعی موضع‌گیری داشت. خاطرم است در جریان یکی از دادگاه‌هایم که شرکت نکاچوب شاکی من بود، تقریباً هر روز زنگ می‌زد و خبر می‌گرفت و در آخر، پیامی حمایتگرانه خطاب به مسئولان منابع‌طبیعی به یکی از دوستان داد تا در رسانه‌ها منتشر شود.

 در جریان ماجرای جنگل‌خواری آق مشهد که خبر آن را از تلویزیون آلمان شنیده بود، عقیده داشت این ماجرا نشان‌دهنده ضعف سازمان متولی و ناکارآمدی مدیران آن است و ما در سازمان متولی جنگل و محیط‌زیست، بحران مدیریت داریم و مدیران بیشتر دغدغه حفظ میز و ملاحظه پُست و مقام خود را دارند تا حفاظت از منابع ملی و جنگل؛ چون اغلب آنها نه تخصص دارند و نه دغدغه حفاظت از منابع طبیعی؛ یک مدرکی دارند و یک پُستی گرفته‌اند. برای همین در برابر متصرفان و مدعیان مالکیت منابع ملی، عکس‌العمل مناسبی از خود نشان نمی‌دهند و به‌راحتی زیر بار تصرف می‌روند. وقتی از او اجازه خواستم تا اینها را منتشر کنم، گفت «اصلاً گفتم که بنویسی و منتشر کنی!»

چقدر در این روزهای «پتروشیمی میانکاله» و تصرف مرتع ۹۰ هکتاری و سکوت و ترک فعل سازمان منابع‌طبیعی جایش خالی بود. در بیمارستان بود و امکان سخن گفتن برایش نبود؛ هرچند می‌دانستم هنوز قلبش برای این سرزمین می‌تپد.

 او در ایران ۶۰ هکتار جنگل‌کاری کرده بود و در همان حال، عضو هیئت‌مدیره «جامعه جهانی محققان جنگل و محیط‌زیست» بود. اما آنقدر تواضع داشت که گاهی از این‌همه بزرگواری شرم‌زده می‌شدی و آنقدر بزرگوار و مهربان بود که حتی نتوانست با کسانی که در لباس دوست حذفش کردند و با حداقل دستمزد و حقوق بازنشسته‌اش کردند، دشمنی کند.  

سال‌ها فقط گاهی دردودل کرد و در برابر اصرار من که «بگذارید اینها را بنویسم، شاید مانع تکرار آن شود»، قبول نمی‌کرد. او آنقدر بزرگوار و بلندطبع بود که حتی در اوج بی‌مهری از سوی همکاران دانشگاهی‌اش، آبروی آنها را حفظ کرد و به‌قدری دلسوز این «سرزمین» بود که دوست نداشت حرفی بزند که بین گروه یا دسته و جماعتی، اندکی تلخی پدید بیاید.

تا اینکه آبان ۱۳۸۷ با او مصاحبه‌ای درباره چگونگی دریافت خسارت زیست‌محیطی از عراق در سال‌های پیش‌ازآن داشتم. او که در این راه نقش کلیدی داشت و اگر نبود ایران محکوم می‌شد، باز هم از سوی برخی متخصصان و البته مدیران وقت سازمان حفاظت محیط‌زیست نادیده گرفته شد، باحوصله تمام مراحل حل بحران و موفق شدن ایران در راه اثبات حق و دریافت خسارت را شرح داد. آنجا بود که به اصرار من قبول کرد از بازنشستگی‌اش با سه میلیون تومان حقوق در دانشگاه منابع‌طبیعی مازندران بنویسم.

شاید حدس بزنید که نه هیچ مسئولی تماسی گرفت و نه آبی از آب تکان خورد و اگر میراث پدری پروفسور نبود، قطعاً زندگی در تهران برایش ناممکن می‌شد.

 برای من که از سال ۱۳۸۵ او را می‌شناسم و هرازگاهی به خانه‌اش می‌رفتم و پای دردودل‌هایش می‌نشستم، حرف بسیار است و درد عمیق؛ البته که همه‌چیز را نمی‌توان گفت، اما آنچه ماجرا را تلخ‌تر از مرگ می‌کند، همین فراموش کردن، نادیده گرفتن و نخبه‌کشی اسفباری است که در بن فرهنگ ما لانه کرده و بدون تعارف، بخشی از هنجارهای فرهنگی ایرانی شده است که به آن خو گرفته‌ایم و این، اتفاقاً یکی از دردهایی بود که «پروفسور علی یخکشی» هرگز نتوانست با آن کنار بیاید و همیشه با منش انسانی بی‌بغض و کینه خود در هر جا که بود، با آن برخورد کرد.