ایران تا قبل از سال ۱۳۹۳ به‌صورت خالص واردکننده فولاد خام بود. با افزایش ظرفیت‌هایی که در این سال و در ادامه دهه ۹۰ صورت گرفت، کشور علاوه‌بر تأمین نیاز داخل، به صادرات فولاد خام نیز پرداخت. بر مبنای سند راهبردی وزارت صنعت، معدن و تجارت، چشم‌انداز صنعت فولاد ایران در افق ۱۴۰۴ به‌گونه‌ای ترسیم شد که کشور بتواند با ۵۵ میلیون تن تولید فولاد خام به جایگاه هفتم بزرگترین تولیدکنندگان این محصول استراتژیک در دنیا برسد. محصولی که پیش‌نیاز همه صنایع از خودرو تا لوازم‌خانگی است و به‌نوعی مسیر پیشرفت کشورها از فولاد می‌گذرد، برای همین هم کشورهایی چون چین، هند، ژاپن، آمریکا، روسیه، کره جنوبی، آلمان و ترکیه که جزو کشورهای توسعه‌یافته و در مسیر توسعه‌اند، هشت کشور اول تولیدکننده فولاد در جهان هستند.

۴۰ درصد ظرفیت خالی 

سال ۹۳ که اولین سال صادرات فولاد برای ایران است، ظرفیت اسمی تولید فولاد ۲۲.۵ میلیون تن و تولید ۱۷.۵ میلیون تن بوده است. سال‌به‌سال ظرفیت تولید افزایش پیدا کرده؛ اما عملاً ناترازی مانع رسیدن میزان تولید به ظرفیت تولید فولاد در کشور بوده است.

یعقوبی می‌گوید در چهار سال گذشته معادل ۱۱ میلیارد دلار ارزش تولید ازدست‌رفته فولاد است که اگر واحدهای تولیدی فولاد می‌توانستند تولید کنند و هزینه را صرف نیروگاه‌های خورشیدی کنند، مشکلات حل می‌شد. اما چرا واحدهای تولید فولاد به‌سمت احداث نیروگاه خورشیدی نرفتند تا درگیر ناترازی نشوند؟ این سؤالی است که رئیس انجمن فولاد ایران در پاسخ به آن، علت اصلی را عدم توان مالی صنایع کوچک فولاد و اختصاص‌ ندادن برق تولیدی به صنایع فولاد می‌داند. او دراین‌رابطه توضیح می‌دهد: «تأمین برق به‌عهده وزارت نیرو است، فولادساز باید فولادش را تولید کند. اینکه به فولادساز بگویند برق را تولید کند، یک سیاست درست و پذیرفته نیست و هیچ جای دنیا هم این کار را نمی‌کنند. حتی با وضعیت ناترازی و کمبود بودجه باز هم متولی باید وزارت نیرو باشد و از منابع شرکت‌ها برای تولید برق استفاده کند. جدا از این مسئله تعداد شرکت‌های فولادی که بزرگ و توانمندند کم است و اکثر شرکت‌های فولادی کوچک هستند و توان مالی احداث فولاد را ندارند. ضمن اینکه هم‌اکنون فولاد مبارکه، گل‌گهر، چادرملو و فولاد خوزستان همه نیروگاه زدند؛ اما در مواقع ناترازی حتی برق تولیدی خودشان را به خودشان نمی‌دهند.»

بی‌برقی با وجود تولید

 به‌طور متوسط میزان تولید فولاد در ایران حدود ۳۱ میلیون تن در سال است که حدود ۴۰ درصد آن در اصفهان تولید می‌شود. آن‌طورکه «محمدیاسر طیب‌نیا»، مدیرعامل شرکت فولاد مبارکه، در ۲۶ دی‌ماه ۱۴۰۳ اعلام کرده است، ۶۰۰ مگاوات از نیروگاه ۹۱۴ مگاواتی سیکل ترکیبی کلاس F فولاد مبارکه از سال گذشته وارد مدار است. طرح مطالعاتی نیروگاه ۲۰۰ مگاواتی بادی سنگان به اتمام رسیده و ۴۰ مگاوات از نیروگاه ۶۰۰ مگاواتی خورشیدی این مجموعه نیز در مدار قرار گرفته است. بااین‌حال، به‌گفته مدیرعامل این مجموعه، علی‌رغم اینکه ۵۰ درصد از برق مصرفی فولاد مبارکه و ۳۰ درصد از گاز مصرفی را خود شرکت تأمین می‌کند؛ اما همچنان فولاد مبارکه با محدودیت تأمین برق مواجه می‌شود. در همین رابطه «بهادر احرامیان»، عضو هیئت‌مدیره انجمن فولاد، اعلام کرده است صنعت فولاد ۶۰ درصد از مصرف برق خود را تولید می‌کند. اما نکته اینجاست که شرکت‌های فولادی مجبور به عرضه برق خود در شبکه سراسری هستند و در ایام پیک مصرف، بیشترین محدودیت اعمال‌شده در بین صنایع برای فولادی‌هاست. این درحالی‌است که به‌گفته‌ احرامیان، سهم فولادی‌ها از کل مصرف برق کشور نهایتاً ۸.۵ تا ۹ درصد است.

بی‌اعتمادی به توانیر

 صنعت فولادی که تاکنون با احداث نیروگاه‌های خودتأمین به‌میزان متوسط ۶۰ درصد حجم مصرف، باز هم در اولویت قطعی‌های برق بوده، اکنون سرنوشتش به احداث نیروگاه‌های خورشیدی حواله شده است. «عبدالرضا حسینی‌مهر»، مجری طرح توسعه نیروگاه‌های خورشیدی شرکت توانیر، دی‌ماه سال گذشته بر مبنای ابلاغیه جدید توانیر اعلام کرد واحدهای صنعتی با احداث نیروگاه تجدیدپذیر به‌میزان ۸۰ درصد دیماند مصرفی خود از مدیریت بار سال ۱۴۰۴ معاف می‌شوند. به‌گفته حسینی‌مهر، انرژی تولیدی یک نیروگاه‌های خورشیدی ۱۰۰ کیلوواتی معادل ۲۰ درصد انرژی تولیدی یک نیروگاه تولید برق حرارتی یا گازی ۱۰۰ کیلوواتی است، بنابراین، اگر نیروگاه خورشیدی با ظرفیت ۸۰ درصد دیماند مصرفی مشترک صنعتی احداث شود، می‌تواند یک‌پنجم ظرفیت نیروگاه و معادل ۱۶ درصد انرژی مورد نیاز این صنعت را تولید کند و همچنان ۸۴ درصد انرژی مورد نیاز آن واحد صنعتی از شبکه سراسری برق تأمین می‌شود. صنعتی که پیشتر در صدر احداث نیروگاه بوده و باز در اولویت قطع برق قرار دارد، حالا نسبت به ابلاغیه جدید توانیر که پیش‌شرط قطع برق را احداث نیروگاه تجدیدپذیر اعلام کرده، بی‌اعتماد است. حال‌ آنکه حجم تولید نیروگاه‌های خورشیدی بسته به تابش نور متغیر است و آن‌طورکه مجری طرح توسعه نیروگاه‌های خورشیدی شرکت توانیر اعلام کرده است، تولید نیروگاه‌های خورشیدی براساس میزان تابش نور در طول روز یکسان نیست؛ در آغاز روز و غروب میزان تولید پایین است و در ساعاتی از روز به ۵۰ تا ۶۰ درصد ظرفیت نامی نیروگاه می‌رسد.

 دولت در پیک ۵۰ هزار مگاواتی برق در بهار، مانده و باز فولادی‌ها در سرلیست قطعی‌ها قرار گرفتند. موضوعی که نه‌تنها حجم تولید بلکه این بار جایگاه ایران در صنعت جهانی فولاد را نیز تحت‌الشعاع قرار داده است. «کیوان جعفری طهرانی»، کارشناس بازارهای بین‌المللی، در گفت‌وگو با «پیام ما» نسبت به از دست‌ دادن جایگاه دهم فولاد هشدار می‌دهد. او دراین‌رابطه می‌گوید: «اگر این ناترازی‌ها ادامه پیدا کند، ایران جایگاهش را ظرف سه سال آینده از دست می‌دهد و ما شاهدیم که ویتنام در طول دو سال گذشته رتبه‌اش را از ۱۸ جهان به ۱۲ جهان رسانده است. تولید فولاد ویتنام در سال ۲۰۲۴ به ۲۲ میلیون و ۱۰۰ هزار تن رسید که نسبت به سال قبلش حدود ۱۴/۹ درصد افزایش تولید داشته است و توانسته در دو سال گذشته تایوان و اندونزی را پشت سر بگذارد و رتبه تولید فولادش را از ۱۸ به ۱۲ ارتقا دهد و مصرف سرانه فولادش را به ۲۴۰ کیلوگرم به‌ازای هر نفر برساند. ویتنام برنامه دارد تا افق ۲۰۳۰ مصرف سرانه فولادش را به ۲۹۰ کیلوگرم برساند. اگر قرار باشد این کشور سالانه ۱۵ درصد افزایش تولید داشته باشد، در سه سال آینده (تا پایان ۲۰۲۷) به تولید ۳۳ میلیون می‌رسد و ایران را پشت سر می‌گذارد.» این کارشناس ارشد معتقد است احداث نیروگاه خورشیدی توسط صنایع فولاد نیز بین سه تا پنج سال به طول می‌انجامد و این امر موضوعی نیست که در کوتاه‌مدت به داد این صنعت برسد.

 کاهش تولید فولاد در اثر ناترازی نه‌تنها بر سوددهی بلکه بر رقابت صنایع فولادی در بازارهای جهانی هم تأثیر گذاشته است. براساس گزارش انجمن فولاد در شش‌ماهه اول سال ۱۴۰۳، صادرات فولاد کشور در این دوره با ۱۶ درصد کاهش ارزش مواجه شده که رقمی معادل ۶۰۰ میلیون دلار است. این درحالی‌است که به تعرفه‌های وضع‌شده از سمت ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، کشورهایی چون چین و هندوستان ترکیه که یکی از بازارهای اصلی‌شان آمریکا بود، حالا به بازارهای صادراتی ایران نیز سرک کشیدند و موقعیت ایران را سخت کردند.