شورای‌عالی استان‌ها پیرو پیشنهاد مطرح‌شده از سوی شورای اسلامی شهر تهران «لایحه طرح کنترل فرونشست زمین و اثرات آن در کشور» را  در ۱۲ ماده تهیه کرد که در چهاردهمین اجلاس شورای‌عالی استان مصوب و بنا به پیشنهاد این شورا در جلسه ۱۱ اسفند ۱۴۰۱ هیئت وزیران به تصویب رسید و پس از آن در تاریخ ۱۶ اسفند همان سال از سوی دولت به رئیس مجلس شورای اسلامی تقدیم شد.

این لایحه از سوی مجلس اسلامی رد شد و برای رفع ایرادات وارده از سوی مجلس شورای اسلامی یک بار دیگر به دولت ارسال شد. پس از گذشت سه سال روزهای پایان اسفند سال ۱۴۰۳ یک بار دیگر این لایحه در مجلس شورای اسلامی اعلام وصول شد. بااین‌حال، به‌نظر می‌رسد ایرادات به مفاد آن و به‌ویژه ایرادات ماهوی این لایحه همچنان برقرار است. در زمان نخستین اعلام وصول نیز مرکز پژوهش‌‌های مجلس شورای اسلامی اظهارنظری کارشناسی از آن ارائه داد که مورد استناد نمایندگان مجلس نیز قرار گرفت. اگرچه براساس آن گزارش لایحه دارای نقاط قوت قابل‌ملاحظه‌ای نیز بود، اما نقاط ضعف و سؤالات قابل‌توجهی در مورد دلایل تدوین آن نیز مطرح شده بود.

خلأ قانون نداریم

طبق این گزارش، با‌توجه‌به تعدد قوانین در کشور و اینکه خلأ قانونی در این زمینه وجود ندارد، نیازی به ارائه قانون جدید نیست و اولویت با به‌روزرسانی و اجرای قوانین موجود و به‌خصوص نظارت بر اجرای آنهاست: «اما به‌دلیل دشواری حل مسائل، آسیب‌شناسی موضوع و مرتفع‌سازی موانع و مشکلات در تحقق قوانین موجود، غالباً استراتژی و سیاستی که در کشور دنبال می‌شود، در جهات ارائه برنامه‌ها و طرح‌های جدیدی است که گاهی در تضاد یا موازی با موارد موجود است. این لایحه تعارض قوانین و تزاحمات را بیشتر می‌کند؛ چراکه در حال حاضر قوانین مرتبط با این موضوع وجود دارد و لایحه پیشنهادی در بیشتر مواد با اسناد ذیل قانون مدیریت بحران موازی یا در تعارض است.»

به‌نظر می‌رسد آنچه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در این مطالعه گفته است، با وجود اصلاح لایحه همچنان هم صادق است.

مشکل اعتبار است

«علی بیت‌الهی»، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه‌، مسکن و شهرسازی نیز معتقد است نیازی به لایحه و طرح در مجلس در مورد فرونشست وجود ندارد: «آنچه هم در قانون مدیریت بحران در مورد فرونشست وجود دارد، کافی است و هم در قانون سازگاری با کم‌آبی و قوانین مرتبط دیگر. مشکل ما قانونی نیست. بلکه مشکل در تخصیص اعتبار و اجراست. به‌طور کافی و کامل مفاد و عناوین و مقررات کافی برای مقابله با فرونشست و کنترل آن در کشور ما وجود دارد.»

او ادامه می‌دهد: «این لایحه از طرف شورای شهر طرح پیشنهاد و از سوی وزارت کشور به مجلس ارسال شده است. در جلسات هم از سوی وزارت راه‌وشهرسازی، هم برنامه‌وبودجه و هم وزارت نیرو با این لایحه مخالفت شد و همه بر این موضوع اتفاق نظر داشتند که نیازی به این قوانین نیست. ضمن اینکه محتوای این قوانین با قوانین موجود در تضاد و تناقض است. جایی سازمان نقشه‌برداری به‌عنوان متولی در نظر گرفته شده است، اما در این لایحه نهادی دیگری را متولی قرار داده‌اند. این موارد فقط مسئله را لوث می‌کند و یک انباشت قانون  پیدا می‌کنیم که محتوای همه فرافکنی است. به‌نظر من به‌هیچ‌عنوان این لایحه ضرورت ندارد. با اطمینان عرض می‌کنم نیازی به طرح این لایحه وجود ندارد.»

روند روبه‌رشد

او هشدار می‌دهد امسال با گسترش پدیده فرونشست روبه‌رو هستیم: «باتوجه‌به کاهش نزولات جوی و کاهش حجم ذخیره آب در سدهای کل کشور، انتظار داریم فشار بر آبخوان‌های ما برای تأمین آب نیز افزایش پیدا کند. وقتی آب زیرزمینی پایین‌تر بیاید فرونشست هم بیشتر خواهد شد. یعنی ما انتظار داریم هم نرخ فرونشست افزایش پیدا کند و هم وسعت آن. انتظار ما این است که امسال وسعت پدیده فرونشست در کشور افزایش پیدا کند و این موضوع باتوجه‌به شرایط موجود طبیعی است.»

اهمیت موضوع فرونشست در کشور در‌ آمارهای رسمی آشکار است. براساس آخرین آمار منتشرشده از سوی وزارت راه‌وشهرسازی از مجموع بیش از ۸۸ هزار هکتار بافت فرسوده شهری، بیش از ۴۱ هزار هکتار و از مجموع حدود ۵۸ هزار هکتار بافت غیررسمی شهری، حدود ۲۹ هزار هکتار در معرض خطر فرونشست زمین قرار دارد و حدود ۱۱ هزار کیلومتر از طول لوله‌های انتقال گاز در سراسر کشور، در تلاقی با پهنه‌های فرونشستی است. طبق این یافته‌ها، درحالی‌که مساحت تقریبی پهنه‌های فرونشستی کشور بیش از ۱۸ میلیون هکتار برآورد شده، استان تهران دارای بیشترین تراکم پهنه‌های فرونشستی بوده است و استان‌های خراسان‌رضوی، اردبیل و گلستان در ردیف‌های بعد هستند.

 همچنین، درحالی‌که روستاهای استان‌های خراسان‌رضوی، تهران، گلستان و فارس به‌طور نسبی، بیشتر در معرض خطر فرونشست زمین هستند، استان اصفهان از نظر تعداد شهرهای در معرض خطر فرونشست زمین در ردیف اول است و استان‌های خراسان‌رضوی، فارس و تهران در ردیف‌های بعد قرار دارند. ۱۴ استان با بیشترین میزان نرخ فرونشست از بیش از ۳۰ سانت تا ۱۱ سانت در سال، شامل استان‌های کرمان (بیش از ۳۰ سانت فرونشست در سال) البرز، مرکزی، قم، خراسان‌رضوی، همدان، گلستان، تهران، آذربایجان‌شرقی، قزوین، فارس، اصفهان، آذربایجان‌غربی و سمنان (۱۱ سانت فرونشست در سال) هستند.