پروژه آزادشهر قائمشهر به ساری، بخشی از یک محوطه باستانی با نام «واسکس» را زیرورو کرده است. هرچند وزارت میراث‌فرهنگی مدعی شده است به‌محض اطلاع از اجرای پروژه درخواست توقف پروژه را داشته و پروژه در ۴۰۰ مترمربع از این محوطه باستانی متوقف مانده، اما خبرهایی مبنی‌بر اینکه این پروژه همچنان در حال پیشروی است از سوی فعالان محلی منتشر شده است. معاون میراث‌فرهنگی استان مازندران به ایلنا گفته است تخریب محوطه و علت زیرورو شدن لایه‌های اشکانی تا اسلامی اجرای ابرپروژه آزادراه قائمشهر به ساری نبوده و دلایل دیگری داشته است.

اردیبهشت‌ماه امسال وقتی برای نخستین‌بار خبر عبور آزادراه قائمشهر به ساری از روی یک محوطه باستانی رسانه‌ای شد، «حسین ایزدی»، مدیرکل میراث‌فرهنگی وقت مازندران، در واکنش به خبر اعلام کرد: «مطالعات احداث پروژه آزادراه قائمشهر-ساری در سال ۱۳۹۲ آغاز شد و در ه‍مان زمان شرکت توسعه آزادراه‌های کشور مسیر پیشنهادی را از اداره‌کل میراث‌فرهنگی وقت استعلام کرد. با بررسی پیمایشی از مسیر پیشنهادی مشخص شد چند اثر تاریخی در مسیر آزادراه مذکور قرار دارد. بنابراین، با بررسی و اعلام نظر کارشناسان مسیر آزادراه تغییر داده شد و علاوه‌برآن، شرکت توسعه آزادراه‌های کشور متعهد شد چنانچه در حین انجام کار به گورستان تاریخی و یا آثاری دیگر برخورد کند، کار متوقف و اداره‌کل میراث‌فرهنگی را در جریان قرار دهد.» ایزدی آن روزها گفته بود یگان حفاظت میراث‌فرهنگی سرکشی و نظارت مستمر بر این محوطه دارند و تأکید کرده بود: «تپه گردکوه جمنان قائمشهر تا روستای واسکس به شماره در لیست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و تحت حفاظت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی قرار دارد و هرگونه تخریب و دخل و تصرف در آثار ملی برخورد قانونی شده و متخلفان به مراجع قانونی معرفی خواهند شد.» اما حالا خبرهای دیگری از این محوطه به گوش می‌رسد.
مسئولان شهری مازندران از آزادراه قائمشهر-ساری به‌عنوان اَبرطرح راهسازی استان نام می‌برند.

طرحی که بعد از یک‌دهه کش‌وقوس و کمبود اعتبارات بالاخره از سال گذشته به مرحله اجرا رسید. اما همزمان با آغاز این طرح صدای فعالان و دوستداران میراث‌فرهنگی کشور نیز بلند شد؛ چراکه آنها مدعی بودند این طرح توسعه‌ای بزرگ از روی محوطه‌ای عبور می‌کند که کاملاً تاریخی است و هیچ پژوهش باستان‌شناختی نیز روی آن انجام نگرفته است.
«بیژن نامدار»، فعال میراث‌فرهنگی در استان مازندران، به ایلنا می‌گوید: «شهرستان قائمشهر در استان مازندران دارای غنای تاریخی و باستانی ناشناخته و مغفولی است که همین غفلت و عدم‌توجه باعث خسارت‌های جبران‌ناپذیری به تاریخ این حوزه تمدنی ایران شده است.» این فعال محیط‌زیست و میراث‌فرهنگی پس از بازدید میدانی از تپه باستانی در روستای واسکس به شواهدی دست یافته است که در این گزارش منتشر می‌شود: «سطح محوطه باستانی واسکس مملو از سفال‌های تاریخی دوره‌ها و لایه‌های مختلف تاریخی است، اما متأسفانه بدون هیچ‌گونه مطالعه‌ای از سوی پژوهشگران و باستان‌شناسان این پروژه از این محوطه باستانی عبور کرده است. درحالی‌که هر جای دیگر دنیا وقتی چنین مجموعه‌ای از تپه‌ها و محوطه‌های باستانی مشاهده می‌شود، بیش از آنکه محلی برای اجرای پروژه‌های عمرانی شود، قطعاً به یکی از مراکز گردشگری پررفت‌وآمد آن کشور تبدیل می‌شود.» به‌اعتقاد نامدار واسکس می‌توانست یکی از سایت‌ها و مراکز مهم تحقیقاتی باستان‌شناسان، مرمتگران و محققان داخلی و خارجی باشد، اما این محوطه بدون هیچ مطالعاتی برای چندمین‌بار خاکبرداری و لوله‌گذاری شده است و گویی تخریب آن به امری عادی بدل شده است.

او با اشاره به اینکه میراث واسکس و قائمشهر با تاریخ چندهزارساله میراث‌فرهنگی و شناسنامه مردم این شهر محسوب می‌شود، گفت: «درست است که اجرای پروژه‌های عمرانی بخشی از نیازهای مردم و شهر را برطرف می‌کند، اما محوطه‌های تاریخی میراث تکرارنشدنی یک ملت محسوب می‌شوند که نباید صرفاً برای اجرای پرژوه‌های عمرانی و توسعه‌ای نادیده گرفته شوند. طرح پروژه آزادراه در کدام شورای فنی به تصویب رسیده است و چه کسانی پای انجام چنین اقدامی را امضا کرده‌اند که بدون هیچ‌گونه مطالعات باستان‌شناختی از دل محوطه باستانی عبور کرده و صدای مسئولان میراث‌فرهنگی درنیامده است؟
«محسن باستانی»، معاون میراث‌فرهنگی استان مازندران، اما در رابطه با اجرای پروژه آزادراه قائمشهر به ساری می‌گوید: «پروژه آزادراه قائمشهر ساری در حال انجام است که در این رابطه میراث‌فرهنگی مکاتبات اداری خود را انجام داده و یک لایحه‌ای نیز در رابطه با آن تنظیم کرده است. وقتی یک پروژه بزرگ از جانب سیستم عمرانی کشور تعریف می‌شود، بخشی از اعتبار پروژه به اقدامات پژوهشی تخصیص پیدا می‌کند و دستگاه و مالک پروژه نیز ملزم است نسبت به اخذ استعلام و همکاری با میراث‌فرهنگی اقدامات لازم را انجام دهد. درباره پروژه آزادراه قائمشهر به ساری چندین مرتبه مکاتبه صورت گرفته است و کارشناسان میراث‌فرهنگی نیز در محدوده محوطه حضور داشتند. حتی در یک مورد نیز اقدام به گمانه‌زنی هم کرده‌اند و مقرر شده سه گزینه را بررسی کنند و از بین آنها، گزینه‌ای را که کمترین آسیب را وارد می‌کند یا به آثار آسیبی وارد نمی‌کند، برای اجرا پیشنهاد دهند. بنابراین، این ارتباط تنگاتنگ مشاور با میراث‌فرهنگی از ابتدای شروع کار وجود داشت و اگر چنانچه تخریبی هم صورت گرفته در راستای پروژه راهسازی نبوده و قبل از این اتفاق بوده است.»

به‌گفته باستانی، تخریب‌های این محوطه ربطی به اجرای پروژه آزادراه ندارد: «پروژه‌های عمرانی در نقاط مختلف کشور رخ می‌دهد که متأسفانه به‌واسطه تسطیح یا به ضرورت ایجاد یا ساماندهی راهی بدون اطلاع میراث‌فرهنگی اقدام به تعریض آن می‌کنند. در این محوطه نیز سفال‌های پراکنده‌ای از دوره اشکانی تا اسلامی وجود دارد و گفته‌های فعالان میراث‌فرهنگی کاملاً درست است، اما همچنان تأکید می‌کنم زمان تخریب این محوطه به زمان اجرای پروژه مربوط نیست و قبل از آن بوده است. پس از اعتراض فعالان میراث‌فرهنگی پروژه در بخشی از محوطه متوقف شد؛ چراکه اثر در لایه قرار گرفته بود.»
به‌گفته او، تیغه لودر راهسازی در همین محوطه واسکس به چند گور تاریخی برخورد کرد که اینجا بود که کار متوقف شد تا تأمین اعتبار و قرارداد بین پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و اداره راه منعقد و کار نجات‌بخشی آغاز شود. بااین‌حال، این پروژه عمرانی در یک محدوده ۴۰۰ مترمربعی متوقف شده است و مابقی پروژه ادامه دارد.

آن‌طورکه معاون میراث‌فرهنگی استان مازندران می‌گوید: «درحال حاضر، اقدامات در همین نقطه از محوطه متوقف شده و مسئولان پژوهشگاه و اداره راه‌وشهرسازی در مرحله تأمین اعتبار و چانه‌زنی هستند. در این میان نیز اداره میراث‌فرهنگی استان نیز دخالتی در پروژه‌های عمرانی بزرگ ندارد و صرفاً نقش واسطه را ایفا می‌کند و ازآنجاکه هزینه‌ها و برآوردهای مالی چنین پروژه‌های بسیار بالاست و جزو تعهدات پروژه‌های بزرگ است که براساس نظر هیئت وزیران و با جلب نظر میراث‌فرهنگی باید اجرا شود، قراردادهای آن نیز باید میان پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و اداره راه منعقد شود.»
او اما در رابطه با این پرسش که درصورت اجرای کامل پروژه بزرگراه چقدر از محوطه از بین می‌رود، گفت: «نقطه‌ای که هم‌اکنون قرار است مطالعات انجام گیرد و اجرای پروژه آزادراه در آن متوقف شده است، ۴۰۰ مترمربع است که بخشی از یک محدوده احتمالاً هزار مترمربعی است. در مجاورت این محوطه گورستانی پیدا شده که متعلق به دوره اسلامی است که باتوجه‌به توپوگرافی منطقه و رویش درختان در این محوطه احتمال می‌رود این گورستان به خارج از محدوده باند آزادراه ادامه پیدا کند. در حال حاضر، هنوز قرارداد مطالعاتی منعقد نشده، اما اگر این اتفاق رخ دهد. باستان‌شناسان با گمانه‌زنی می‌توانند به نتایج بهتری دست پیدا کنند.» آنچه باستانی از آن سخن می‌گوید، فرصتی است که به باستان‌شناسان داده می‌شود تا دست به انجام کاوش اضطراری بزنند و در غالب مواقع وزارت میراث‌فرهنگی برای تأمین بودجه این کاوش‌ها با چالش مواجه است و از طرفی اگر گمانه‌زنی‌ها منجر به کشف اثری در محدوده اجرای پروژه نشود، پروژه به کار خود ادامه خواهد داد و آنچه باقی می‌ماند، زخمی است که تیغ تیز توسعه بر چهره میراث فرهنگی ایران باقی می‌گذارد.