از ساختارهای قاعده‌مند دوخت‌های سنتی، می‌توان به اصالت مواد اولیه برپایه بوم‌آورد بودن و انطباق آن با آنچه امروزه به «پایداری» موسوم است و قابل‌بازگشت بودن به چرخه حیات نام برد که این مهم، هم در نوع و ساختار مواد اولیه و هم در الگو و طریقه استفاده و نوع مصرف آن نیز، هوشمندانه رعایت و اندیشیده شده است.

 ساختار دوم نوع نقوش به‌کاررفته در انواع، اقسام و شاخه‌های مختلف این هنر است که با بررسی نمونه‌های موجود در میادین و موزه‌ها، در شاخه دوخت وسایل و لوازم روزمره و شاخه لباس اقوام و ادوار تاریخی، منطبق با سنت بودن آن، مستند و مکفی است.

 تطابق با آداب، رسوم، عرف، باورها و ساختارهای اجتماعی، تاریخی و سیاسی درباره زمانی مشخص و حتی آنچه در حافظه زیسته هنرمند حک شده است.

 یعنی آنچه هویت و بن‌مایه معنایی سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران را شامل می‌شود، ریشه داشتن نقوش در فرهنگ و سنت است.

 این ریشه‌ها برگرفته از جغرافیای مکان و زمان نیز است، خواه در فرم انتزاع و خواه غیر آن. پوشش گیاهی و جانوری، اجرام سماوی که باورمند شده‌اند، عقاید، بیم‌و‌امیدها و آنچه ساختارهای اجتماعی دیکته کرده است.

 ازاین‌رو، اطلاق واژه سنتی، تنها زمانی مجاز است که آن نقش و یا نماد، ریشه‌دار و برگرفته از ساختارهای فوق باشد. در غیر این‌صورت، منسوج منقوش به دوخت، از دایره دوخت‌های سنتی در شاخه‌های مختلف و متعددش خارج و صرفاً سوزن‌دوزی محسوب خواهد شد؛ با این نگاه که سوزن‌دوزی و اقسام و تعاریف آن در ساختار جهانی‌اش با آنچه در سرزمین ما مصداق دارد، تفاوت‌هایی دارد که قابل‌بحث است.

 با در نظر گرفتن این مهم که پایه دیگری که دوخت‌های سنتی ایران بر آن تکیه دارد، نوع و نحوه اجرای تکنیک مورد نظر است که خاص همان شاخه است و این مهم نیز برپایه ریزفاکتورهای فرهنگ و سنت شکل‌ گرفته که شرح آن گسترده است.

آنچه شوربختانه، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، این است که باتوجه‌به دردسترس‌بودن آسان شبکه‌های اجتماعی و اتصال آن به اقصی‌نقاط جهان، امکان دسترسی هنرمندان به انواع نقوش مشابه و حتی وابسته به فرهنگ‌های دیگر، فراهم است. این امکان علاوه‌بر نکات مثبت، مضرات بسیاری نیز داشته که یکی از آنها، استفاده و نامیدن انواع نقوشی است که هیچ ریشه و بن‌مایه‌ای در تاریخ و جغرافیا و فرهنگ سرزمین‌مان ندارد. 

دقت دیگر، مکان‌گزینی نقوش است. آنچه در گذشته مورد وثوق و دقت بوده؛ چراکه نشان از جغرافیای فرهنگ، آداب‌ورسوم، امیدها و بیم‌ها، حفاظت و بلاگردانی، و پیام‌رسان بصری بوده است؛ و امروز به‌دلیل نداشتن شناخت کافی از فلسفه وجودی آنها، مورد غفلت قرار گرفته.

 این زبان بصری آنچنان توانمند و معناگراست که حتی نوع تکنیک دوخت نیز تولید محتوای فکری می‌کند؛ هوشمندانه و باورمند، منطبق بر بررسی‌های میدانی در شاخه‌های مختلف سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران. علاوه‌بر آنکه رنگ و فرم نیز دارای ریشه معنایی و مولد محتوا و پیام بوده‌اند، اثربخشی دو یا چندجانبه؛ چه برای فرد دارنده منسوج یا پوشاک یا لوازم کاربردی و چه برای فرد یا افراد و گروه مخاطب.

 از چالش‌های دیگر اساس نقش و نقش‌مایه‌های سوزن‌دوزی‌های سنتی ایران تغییر سایز و ابعاد آنهاست.

شاید دنیای سریع امروز، حوصله‌مند نیست و همین باعث شده است حتی باوجود مستندات قابل‌دسترس از پیشینه شاخه‌های مختلف سوزن‌دوزی، نقوش، منطبق با حوصله انسان امروز، از ظرافت و دقت خارج شود و درنهایت دوخت نیز.

 با نگاه به اینکه سیر تحول هنرهای سنتی و پویایی آن در بستر زمان، غیرقابل‌انکار است؛ اما جا دارد هنرمندان و فعالان این هنر ریشه‌دار در فرهنگ، توجه و دقتی مستند به پایه‌های برشمرده‌شده داشته باشند.

 آنچه شاخص پویایی این صنعت و هنر سنتی در صنایع‌دستی است، ارائه ساختارها و قالب‌های ارائه و نوع محصول است؛ منطبق با نیاز انسان و جامعه امروز زیورآلات، تزئینات منزل و محل کار، لباس اجتماع. با نگاه و تأکید بر اصالت نقوش، اصالت تکنیک‌های خاص هر شاخه و نکاتی که در این یادداشت به آن پرداخته شد و با نگاه به اینکه واژه «سبک» در هنر سنتی سوزن‌دوزی، ریشه‌دار و قابل‌اطلاق نیست.