یکی از طرح‌های سازمان غذا و‌ کشاورزی ملل متحد (FAO) است که در سال۲۰۲۰ ارائه شده و عنوان دقیق آن Global Soil Doctors Programme است. فائو یا Food and Agriculture Organization of the United Nations از سازمان‌های بین‌المللی است که در زمینه توسعه کشاورزی فعالیت دارد. سازمان فائو در سال ۱۹۴۵ میلادی توسط ۴۴ کشور عضو سازمان ملل متحد تأسیس شد. این سازمان از طریق شبکه جهانی بالغ‌بر حدود ۹۰ اداره برای گسترش و مدرنیزه کردن کشاورزی، جنگلداری، شیلات و تأمین غذای مناسب برای همگان، به کشورهای درحال‌توسعه کمک می‌کند. هدف این سازمان، بالا بردن سطح زندگی و بهبود تغذیه مردم جهان، توزیع مناسب مواد غذایی در مناطق مختلف جهان و ایجاد امنیت غذایی است. مبارزه با سوءتغذیه با ارائه اطلاعات لازم به کشورهای مختلف؛ از دیگر اهداف فائو است که بازدهی کشاورزی و سطح تغذیه در جهان را افزایش داده‌ است. مقر این سازمان واقع در شهر رم در کشور ایتالیاست.

یکی از معاونت‌های وزارت جهادکشاورزی به‌ویژه بخش‌های مرتبط با خاک، معاونت آب و خاک این وزارتخانه است. پروژه «پزشک خاک» که از سال ۲۰۲۰ کلید خورده و بسیار مهم است، در کشور ما نیز رسماً و‌ در استان گلستان به‌عنوان پایلوت طرح از سوی این معاونت کلید خورد. کارگاه آموزشی مرتبط با آن زیر نظر فائو و با همکاری معاونت آب و‌ خاک وزارت جهادکشاورزی و‌ مؤسسه تحقیقات خاک‌ و‌ آب کشور و سازمان جهادکشاورزی و‌ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و‌ منابع طبیعی استان‌ گلستان در روزهای دوم و سوم بهمن ۱۴۰۳ در مرکز آموزش کشاورزی کردکوی با حضور کارشناسان مسئول این پروژه و برخی کشاورزان پیشرو به دو صورت کارگاهی و مزرعه‌ای برگزار شد و چه بجا و مناسب که استان گلستان به‌عنوان پایلوت انتخاب شد تا گامی در این راستا بردارد؛ زیرا این استان با داشتن خاک‌های حاصلخیز و اقلیم‌های متنوع پیشرو سامانه‌های نوینی چون کشاورزی حفاظتی در کشور بوده است که در ایجاد و حفاظت از خاک‌های سالم نقش بسزایی دارد. چالش‌های پیش روی امروز جهان عبارتند از: تخریب و تبدیل اراضی، کمبود آب شیرین، فقر، تغییراقلیم، افزایش جمعیت، آلودگی، از دست رفتن تنوع‌زیستی، همه‌گیری و تنازعات، ناامنی غذایی و سوءتغذیه. برنامه جهانی «پزشک خاک» برای پاسخ به این چالش‌های اصلی ایجاد و توسعه داده شده است. این برنامه یک ابتکار آموزشی کشاورز به کشاورز است که در فرایند توانمندسازی به کشاورزان کمک می‌کند ظرفیت‌ها و دانش خود را در مدیریت پایدار خاک تقویت کنند. این برنامه مخصوصاً در مناطقی که خدمات ترویجی وجود ندارند و یا ضعیف است، با هدف توانمندسازی کشاورزان بسیار مؤثر عمل می‌‌کند. این کار از طریق آموزش یک کشاورز پیشرو (پزشک خاک) برای انتقال روش‌ها و ابزارهایی جهت شناسایی مشکلات تخریب خاک و ارائه راه‌حل‌های عملی در جهت حفاظت از خاک انجام می‌شود. برای این کار از یکسری مواد ویژه نظیر پوسترهای آموزشی، تمرین‌های میدانی، کیت‌های خاک و فرمت ارزیابی خاک که در اختیار کشاورزان هدف قرار می‌گیرد، استفاده می‌شود. این پروژه اکنون در ۲۱ کشور جهان نظیر مکزیک، نیجریه، تاجیکستان، ونزوئلا، بورکینافاسو، کلمبیا و… در حال اجراست. در هر حال، برنامه جهانی پزشکان خاک توسط فائو ارائه شده است و نحوه اجرای این برنامه بدین‌نحو است که از خود کشاورزان مناطق هدف کسانی به‌صورت داوطلبانه حاضر می‌شوند، در برنامه مشارکت فعال کنند. درواقع، کشاورزان پیشرو و بادانش که سابقه فعالیت مستمر و مؤثر ترویجی داشته‌اند، درصورت رضایت و‌ به‌صورت داوطلبانه مناسب برای ورود به این برنامه هستند. این افراد که خصوصیات علاقه‌مندی، مشارکت‌پذیری و داوطلب بودن را دارند، تحت‌آموزش‌های تئوریک و عملی در مورد بهره‌برداری پایدار از منابع خاک قرار می‌گیرند تا در جایی که برای انجام مسئولیت حفاظت و مدیریت و بهره‌برداری از خاک‌ها آماده شوند و عنوان افتخاری «پزشک خاک» را کسب کنند. اینها درواقع مانند پزشک‌های سیار درباره بیماری انسان عمل می‌کنند و شیوه کارشان کشاورز به کشاورز (Farmer – to – Farmer) است. یعنی کلاً این برنامه کشاورزمحور است و سایر بخش‌ها از جمله تحقیقات و ترویج و بخش‌های اداری و اجرایی دولتی و تشکل‌ها در امر آموزش این پزشکان خاک‌ حامی و تسهیلگر هستند. این برنامه می‌تواند چارچوب ملی، استانی و منطقه‌ای و محلی داشته باشد که نوع برنامه‌ها برآمده از مشکلات و معضلات فرسایش خاک و موضوع تخریب و پسرفت خاک است که توسط این پزشکان خاک تشخیص داده می‌شود و برای رفع آن، برنامه‌های علمی و آموزشی و عملی اجرا می‌شود. اساس کار این پزشکان خاک هستند که خود در مناطق حضور دارند و با بهره‌برداران و خاک‌ها تماس مداوم دارند. بخش مهم این برنامه البته آموزش و آماده کردن این پزشکان خاک از نظر علمی و عملی است که به‌عهده بخش‌های دولتی و خصوصی است. تصورش را بکنید که کسانی از خود کشاورزان آموزش‌دیده، همراه با امکاناتی مانند تجهیزات اختصاری آنالیز خاک، پوستر، فیلم و عکس و نشریه و بروشور و کتاب و لب‌تاب و تبلت و گوشی‌های هوشمند و… همچون پزشکان سیار در مناطق و روستاها بروند و خاک‌ها و بهره‌برداران را زیر نظر داشته باشند تا درست و به‌صورت پایدار عمل کنند و به آنها بیاموزند که خاک بزرگترین سرمایه آنان است و درس محبت و دوستی با خاک را به آنها یاد دهند. این اصل و هسته برنامه فائو در این رابطه است. این برنامه ساختار و سلسله‌مراتبی از بخش‌های مختلف دارد که به‌نظر می‌رسد در کشور ما توسط معاونت آب و خاک وزارت جهادکشاورزی و همکاری بخش‌های تحقیقاتی، آموزشی و ترویجی باید طراحی و اجرا شود تا «پزشکان خاک» تربیت شوند و در مناطق خود همراه کشاورزان و بهره برداران در راه مدیریت پایدار خاک‌ها قدم بردارند. در روز اول این کارگاه که دوم بهمن ۱۴۰۳ در مرکز آموزش کشاورزی شهرستان‌ کردکوی برگزار شد، گروهی از دست‌اندرکاران این برنامه از فائو به‌صورت وبینار و برخی دیگر از معاونت آب و‌خاک وزارت جهادکشاورزی و‌ مؤسسه تحقیقات خاک‌ و‌ آب اهداف و چارچوب برنامه پزشک خاک را تشریح کردند. در روز دوم کارگاه، یعنی ۳ بهمن ۱۴۰۳، کارشناسان و کشاورزان شرکت‌کننده در کارگاه که از هشت استان کشور شامل استان‌های گلستان، همدان، قزوین، لرستان، آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل و قم، بودند از دو‌ مزرعه یکی در شمال استان و زیر شبکه سد وشمگیر و دیگری در غرب استان متعلق به برادران کشیری که طی هشت سال با اجرای کشاورزی حفاظتی مبادرت به ایجاد خاک سالم کرده‌اند، بازدید به‌عمل آوردند. در مزرعه شش هکتاری برادران کشیری واقع در روستای چهارده شهرستان کردکوی استان‌ گلستان، «محمداسماعیل اسدی» که یکی از مدرسین این‌ کارگاه است، ضمن ارائه اطلاعات این‌ مزرعه و نحوه ایجاد خاک سالم در این مزرعه با پیاده‌سازی اصول سه‌گانه کشاورزی حفاظتی یعنی حداقل دستکاری مکانیکی خاک با استفاده از روش‌های بی‌خاک‌ورزی و حفظ و‌ پوشش دائمی خاک با بقایای گیاهی و رعایت تناوب زراعی و‌ تنوع‌زیستی به حاضرین نشان داد خاک سالم بستر گیاه سالم و نهایتاً جامعه سالم خواهد بود. امیدواریم استان‌هایی مانند استان گلستان که در زمینه بهره‌برداری پایدار از خاک و گسترش شیوه‌های کشاورزی حفاظتی پیشرو است، به‌صورت پایدار پیگیر برنامه پزشک خاک شوند تا خاک‌های ما که منبع تولید و امنیت غذایی ما هستند، کمتر دچار آسیب شوند. امنیت غذایی یعنی زمانی که تمام مردم به غذای کافی و ایمن دسترسی داشته باشند. یکی از دلایل مهمی که باعث می‌شود انسان‌ها سالم بمانند داشتن امنیت غذایی است. امنیت غذایی و تولید محصولات مغذی کافی، به شرایط خاک بستگی دارد.