سفر هیئت دولت به خوزستان، استان غنی از منابع نفتی و کشاورزی اما آسیب‌دیده از بهره‌برداری‌های غیراصولی، با امیدواری مسئولین محلی و انتظار برای تغییرات اساسی همراه بود.«مسعود پزشکیان»، رئیس‌جمهوری روز پنجشنبه در شورای اداری استان خوزستان در اهواز تأکید کرد: وزیر نفت حق مسئولیت اجتماعی را از شرکت‌های تابعه بگیرد و همه آن را در خوزستان هزینه کند. این درحالی‌است که وزیر بهداشت نیز در جریان این سفر گفته است: طبق قانون تمام بخش‌های دولتی به‌عنوان مسئولیت‌های اجتماعی موظفند بخشی از درآمدهای خود را به دانشگاه علوم پزشکی و بیمارستان‌ها اختصاص دهند. 

انتقادات کارشناسان از رویکرد دولت

این دستورات و سخنان درحالی‌است که کارشناسان و فعالان محیط‌زیست به رویکرد دولت در حوزه مسئولیت اجتماعی وزارت  نفت (که متأسفانه به نیابت از طرف وزارت به شرکت ملی نفت ایران و آنهم منحصرا به اقدامات غیرشفاف مدیریت نظارت بر طرح‌های عمرانی مناطق نفت خیز محدود شده است) انتقاد بسیاری دارند. «حسین محمودی»، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی، با ابراز نگرانی از تنزل فلسفه پایداری و مسئولیت اجتماعی شرکتی به عدد و بودجه بدون در نظر گرفتن ارزیابی‌های پیش‌نگر و پس‌نگر، به پیام ما می‌گوید: «من بعید می‌دانم که آقای پزشکیان، با حسن‌نیت و دغدغه‌اش، بخواهد کار نادرستی انجام دهد. اما اینکه گفته شده است از منابع مسئولیت اجتماعی برای انجام برخی کارها استفاده شود، به‌نظر من نادرست است.»

محمودی بر این باور است که مسئولیت اجتماعی فراتر از بحث پول و بودجه است و اساساً ترکیبی به‌نام بودجه مسئولیت اجتماعی بی‌معنا است. پایداری و مسئولیت اجتماعی شرکتی باید به‌طور جامع‌تری مورد توجه قرار گیرد. او افزود: «هیچ کشوری استان زرخیز خود را با مسیر عجیبی مانند بودجه مسئولیت اجتماعی آباد و بالنده نکرده بلکه با مسیر اصلی و قوانین بالادستی و برنامه‌های توسعه ملی، چنین کرده است؟»

شفافیت و تخصیص منابع

یکی از مسائل کلیدی در بحث مسئولیت اجتماعی، شفافیت در هزینه‌کرد منابع مالی است. کارشناسان بر این باورند که برای بهبود وضعیت استان خوزستان، نیاز به تغییرات اساسی در تخصیص منابع و نحوه مدیریت مسئولیت اجتماعی وجود دارد. به‌ویژه در شرایطی که استان خوزستان با چالش‌های جدی مانند آلودگی هوا، کمبود زیرساخت‌ها و مشکلات اجتماعی مواجه است، توجه به مسئولیت‌های اجتماعی و تأثیرات آن بر زندگی مردم باید در اولویت قرار گیرد.

«شهرام فرضی»، مشاور اجتماعی شرکت مهندسی و توسعه نفت، نیز به این نکته اشاره می‌کند که عوارض آلایندگی یکی از بزرگترین آسیب‌ها را به‌وجود آورده است. او می‌گوید: «مسئولین ما به دریافت این عوارض عادت کرده‌اند و شرکت‌هایی که در حال ایجاد آلودگی هستند با طیب خاطر حاضرند انواع عوارض آلایندگی را بپردازند، چرا که این اقدام به مثابه سپری قانونی آنها را  در برابر انجام اصلاحات دامنه‌دار و پیگیری اساسی امور، بیمه می‌کند.»

انتظارات مردم و واقعیت‌های موجود

در این میان، انتظار مردم از دولت و شرکت‌های نفتی برای بهبود شرایط زندگی و محیط‌زیست، نیز خود واقعیتی است که می‌تواند مانع توسعه پایدار جامعه محلی شود. کارشناسان و متخصصان این مسئله را یک آسیب بزرگ می‌دانند و معتقدند بهبود شرایط زندگی مردم وظیفه دولت و حاکمیت است، نه وظیفه مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها. 

محمودی در این زمینه می‌گوید: «آقای رئیس‌جمهور ممکن است تصور کنند که هر هزینه‌ای که از درآمد نفت باید به مردم اختصاص یابد، باید تحت‌عنوان مسئولیت اجتماعی نامیده شود. این نشان‌دهنده یک تلقی خاص از مسئولیت اجتماعی است که با دیدگاه کارشناسان متفاوت است.»

نیاز به تغییرات اساسی

این تحلیل‌ها و انتقادات به‌وضوح نشان‌دهنده چالش‌های جدی در حوزه فهم دولتمردان از مفهوم مسئولیت‌های اجتماعی است و نیاز به تغییرات اساسی در رویکردها و سیاست‌ها است. فعالان محیط‌زیست و کارشناسان بر این باورند که برای بهبود وضعیت استان خوزستان، باید به مسئولیت‌های اجتماعی به‌عنوان یک مفهوم جامع و نه صرفاً به‌عنوان یک سرفصل بودجه‌ای نگاه کرد.

محمودی او به‌طور خاص به اهمیت مطالبه‌گری درست ذی‌نفعان در شکل‌گیری اقدامات مسئولیت اجتماعی اشاره می‌کند و می‌گوید: «مسئولیت اجتماعی در دنیا به این شکل نیست که به‌صورت فرمایشی به شرکت‌ها گفته شود که این کار را انجام دهند یا ندهند. بلکه این مسئولیت براساس نتیجه ارزیابی اثرات و موشکافی ذی‌نفعان شکل می‌گیرد.»

فرضی، مشاور اجتماعی شرکت مهندسی و توسعه نفت، نیز به آسیب‌زا بودن رویکرد دستوری در مسئولیت اجتماعی اشاره می‌کند و می‌گوید: «ما باید سازوکاری را تدوین کنیم که براساس آن، پروژه‌های مسئولیت اجتماعی شناسایی و اولویت‌بندی شوند.» او تأکید می‌کند که نظرات مردم و سایر ذی‌نفعان باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد و به‌جای تصمیم‌گیری از بالا، مردم منطقه باید در تعیین پروژه‌های مسئولیت اجتماعی نقش بیشتری داشته باشند.

«مهدیه پورشاد»، مشاور و متخصص برنامه‌ریزی مسئولیت اجتماعی و تولید پایدار، نیز معتقد است: عدم توانایی در نمایش و معرفی اقدامات مؤثر در جامعه محلی یکی از چالش‌های بزرگ مسئولیت‌های اجتماعی شرکت‌های نفتی است. او می‌گوید: گفت‌وگو با جامعه محلی و شناسایی نیازهای آن‌ها یک روش فنی و تخصصی است که متأسفانه شرکت‌های نفتی به این مهارت‌ها مجهز نیستند. 

وابستگی به منابع نفتی و چالش‌های بین‌المللی

محمودی همچنین به وابستگی کشور به منابع نفتی اشاره می‌کند و می‌گوید: «کشورهای همسایه سهم بیشتری از میادین مشترک ما را به خود اختصاص می‌دهند. این مسئله ما را به عجله وامی‌دارد و به ما آسیب می‌زند و گاهی اوقات تحت‌تأثیر کمیته‌ها یا کمیسیون‌های خاص، برخی پروژه‌ها بدون ملاحظات محیط‌زیستی و اجتماعی تصویب می‌شوند.» فرضی نیز اهمیت استراتژیکی صنعت نفت را یادآور می‌شود و معتقد است لازم است فعالین محیط‌زیستی در برخورد با این صنعت دچار شوآف نشوند و با دیدی منصفانه‌تر در کنار این صنعت برای توسعه پایدار و کم کردن آسیب‌های محیط‌زیستی آن تلاش کنند.

در این شرایط، نیاز به همکاری بین‌المللی و دستیابی به تکنولوژی‌های نوین برای بهبود وضعیت صنعت نفت و مسئولیت‌های اجتماعی احساس می‌شود. اما با‌توجه‌به تحریم‌ها و مشکلات اقتصادی، دستیابی به این اهداف به‌طور فزاینده‌ای دشوار شده است.

آگاهی‌بخشی به مردم محلی

فرضی در ادامه به قناعت ذاتی و کاستی آگاهی مردم محلی اشاره می‌کند و می‌گوید: «جامعه محلی پیرامونی از میزان تخریبی که ورود یک صنعت توسعه‌ای می‌تواند به یک منطقه ایجاد ‌کند، مطلع نیستند و به همین دلیل، درخواست‌های آنها محدود به بر دوش کشیدن بار دولت برای تأمین نیازهای زیستی اولیه و یا نهایتاً آن است که در آن صنعت به کار گرفته شوند.» این اظهارات نشان‌دهنده نیاز به آگاهی‌بخشی و آموزش مردم محلی درباره اثرات منفی صنایع استخراجی و کارکردهای مفید مسئولیت‌های اجتماعی شرکتی است.

با وجود چالش‌های جدی که در حوزه مسئولیت اجتماعی شرکتی وجود دارد، اما ایجاد تغییرات اساسی می‌بایست با استفاده از همه ظرفیت‌ها و از مسیر تغییر سیاست‌ها و رویکردها در جهت بهبود وضعیت زندگی مردم و محیط‌زیست خوزستان صورت پذیرد. این تغییرات نه‌تنها باید از سوی دولت و صنایع و شرکت‌های فعال در استان به ویژه صنعت نفت آغاز شود، بلکه به مشارکت فعال مردم و ذی‌نفعان نیز نیازمند است . تنها در این صورت است که می‌توان به آینده‌ای بهتر و پایدار برای استان خوزستان امیدوار بود.