کشف دستگرد ساسانی و باغ‌سازی بزرگ‌مقیاس در گفت‌وگو با «پارسا قاسمی» متخصص باستان‌شناسی چشم‌انداز

باغ‌های ساسانی، گرفتار ماشین‌های کشاورزی

همه باغ‌های شناسایی‌شده در این دستگردها وضعیت ناگواری دارند و در نتیجه بی‌توجهی و کم‌کاری سازمان‌های میراث فرهنگی فارس و بوشهر و دیگر سازمان‌های مربوطه، توسط عملیات کشاورزی فشرده تخریب شده‌اند و در خطر حذف کامل و نابودی قرار دارند





باغ‌های ساسانی، گرفتار ماشین‌های کشاورزی

۹ دی ۱۴۰۳، ۱۸:۲۲

درنتیجه سنجش از دور، عکس‌های هوایی کهن، تصاویر ماهواره‌ای و ترکیب آن با داده‌های بررسی‌های فشرده میدانی باستان‌شناسی، یک دستگرد یا زمین کشاورزی بزرگ مقیاس در دشت محمدآباد-باغدشت در جنوب جره فارس کشف شد. به‌گفته «پارسا قاسمی»، دکترای باستان‌شناسی، از دانشگاه پاریس ۱ پانتئون-سوربن و متخصص باستان‌شناسی چشم‌انداز، این دستگرد در سال ۸۵ در بررسی‌های او شناسایی شده بود که فرایند مستندسازی و برداشت آن طی یک دهه گذشته انجام شده است.

قاسمی می‌گوید: «این دستگرد نزدیک به ۳۷ کیلومترمربع وسعت دارد و یکی از بزرگترین دستگردهای ایجادشده توسط ساسانیان در محدوده امپراتوری پارس از سده سوم تا هفتم میلادی است.» او همچنین اظهار داشت در این دستگرد، دو باغ و سه کوشک و همچنین سازه‌های اقامتی و آبی دیگری نیز ایجاد شده است. آب این دستگرد و باغ‌های درون آن از طریق قنات، آب رودخانه شور جره و آب باران‌های فصلی و بند/سد جره تأمین می‌شده و محدوده آن از گردنه منصورآباد در شرق تا رود شور جره و روستای جره در غرب است که ۹۹ درصد آن در بخش آبرفتی دشت محمدآباد-باغدشت قرار دارد.

به‌گفته او، نرگس‌زار جره که امروزه یکی از مناطق گردشگری جره به‌حساب می‌آید نیز بخشی از همین دستگرد است که شواهد تاریخی و باستان‌شناسی نشان از کشت آغازین آن در دوره ساسانی دارد. برای ساخت این دستگرد بزرگ مقیاس ساسانی، ابتدا همه سنگ‌های دشت محمدآباد-باغدشت جمع‌آوری شده و در نقاط زیادی انباشته شده است که امروزه بیش از ۱۳۴ پشته سنگی آن به ارتفاع بین ۲ تا ۴ متر در دشت محمدآباد-باغدشت جره شناسایی شده است.

 

به‌گفته این باستان‌شناس، این دستگرد و باغ‌های آن در دوره ساسانی پایه‌گذاری شده و تا دوره تیموری همچنان استفاده می‌شده‌اند. طبق سند موقوفی که به‌تازگی از جست‌وجوی قاسمی و همکارانش از شیراز یافت شده، در دوره شاهرخ تیموری مزرعه‌ای به‌نام «نصیرآباد» در دل این دستگرد و بین محمدآباد و باغدشت قرار داشته که درآمد آن وقف مدرسه خان شیراز بوده است. این سند وقفی نشان از ادامه استفاده از این دستگرد و کشاورزی در آن تا پایان دوره تیموری دارد. شواهد ابتدایی میدانی باستان‌شناسی نشان می‌دهد دوچهارباغ در دوره آغاز و میانه اسلامی به مجموعه افزوده شده است. افزون‌براین، سبک باغ‌های دیگر مربع و مستطیلی در آن دیده می‌شود که از دوره ساسانی تا دوره تیموری شکل گرفته‌اند.

 

از دیگر یافته‌های پژوهش او کشف باغ‌های پشتکوه دشتستان در دشت بزپر است که پیشتر فقط کاخ‌های آن به‌نام کوشک اردشیر و زندان سلیمان شناسایی شده بود و در آینده جزئیات باغ‌های آن منتشر و به پژوهشگران ارائه خواهد شد. همچنین، کشف دستگرد محمدآباد-باغدشت سبب شده محوطه بزرگ ۱۴۴۰ هکتاری که پیشتر در دشت بنی‌قطار باچون فراشبند شناسایی‌ شده است نیز به‌عنوان یک دستگرد بزرگ‌مقیاس شاهی تعریف شود که در بخش مرکزی آن یک گلستان بزرگ با چهارباغ‌های کوچک قرار دارد.

 

 با شناسایی این دستگرد و دستگردهای بزپر و چهاربازار فراشبند، اکنون دانش ما درباره کشاورزی بزرگ‌مقیاس و باغ‌سازی کهن در فارس بیشتر شده است. لازم به ذکر است که کهن‌ترین شواهد ما درباره باغ‌سازی در پارس، باغ شاهی پاسارگاد است که توسط کوروش بزرگ، بنیانگذار امپراتوری هخامنشی در میانه سده ششم پیش از میلاد ساخته شده است.

 

به‌گفته «پارسا قاسمی»، فرایند مطالعه این دستگردها و باغ‌های آن شروع شده است و در آینده به جزئیات بیشتر تک‌تک آن‌ها پرداخته خواهد شد. اما چیزی که تاکنون روشن شده، برنامه کشاورزی بزرگ‌مقیاس ساسانیان در جنوب‌غرب فارس است که تا دوره‌های پس از ساسانی این زیرساخت‌ها مورد استفاده قرار گرفته و توسعه یافته است. شاهان ساسانی با ایجاد دستگردهای شاهی در دشت‌های خشک و نیمه‌خشک، بهشت‌هایی را در روی زمین برای مردمان منطقه خلق کرده‌اند که دربرگیرنده کاخ‌هایی از این دوره است. این باغ‌ها علاوه‌بر تأمین سایه، تأمین چوب به‌عنوان مصالح معماری بناها و کاخ‌ها، و محیط تفرجگاهی و پذیرایی مهمانان رسمی و درباری، یکی از مهمترین زیرساخت‌های اقتصادی منطقه‌ای بوده‌اند.

 

شوربختانه همه باغ‌های شناسایی‌شده در این دستگردها وضعیت ناگواری دارند و امیدواریم که این پژوهش آغازین متولیان امر، به‌ویژه میراث فرهنگی را هوشیار کند و گامی مهم برای حفظ این محوطه‌ها باشد که همه آنها در دهه‌های گذشته، درنتیجه بی‌توجهی و کم‌کاری سازمان‌های میراث فرهنگی فارس و بوشهر و دیگر سازمان‌های مربوطه، توسط عملیات کشاورزی فشرده تخریب شده‌اند و در خطر حذف کامل و نابودی قرار دارند.

 

نتیجه این پژوهش به تفصیل در مجله باستان‌شناسی میدانی (Journal of Field Archaeology) و به زبان انگلیسی منتشر شده و در سایت این مجله به‌صورت آنلاین در دسترس است.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بیشترین نظر کاربران