مدیریت مشارکتی، تنها راه حفاظت

| مهدی تیموری، محیطبان |

من در مناطق مختلفی کار کرده‌ام که همگی نمونه بوده‌اند و پوشش خاصی داشته‌اند، اما پارک ملی گلستان قطعاً نگین طبیعت کشور است و درود می‌فرستم به محیطبانانی که جان خود را برای حفاظت از این نگین گذاشته‌اند. من اواخر پاییز سال ۹۶ به این پارک آمدم. در برف و باران به منطقه برف شاد رفتم که آرزو کردم خدا من را تا اردیبهشت‌ماه زنده نگه دارد که بتوانیم آن ماه سال این منطقه را ببینم. هر نقطه این پارک خاص است و هر لحظه در طبیعت زیبایی خود را دارد، اما شغل محیطبانی دغدغه خاص خود را دارد. افتخار ما این است که محیطبان‌ایم اما بیشترین دغدغه من در این سال‌ها برای خانواده‌ام بود، محیطبانان سرباز حافظ طبیعت‌اند و تعصب خاصی دارند و همین باعث می‌شود خود را وقف کار کنند و یک لحظه غفلت باعث خسارت می‌شود و این دغدغه از فکر زندگی و خانواده دور می‌شود. 

هنوز در برخی ارتباط تلفنی هم وجود ندارد و اگر حمایت خانواده‌ها نبود این امر ممکن نمی‌شد. برای من در همه سال‌های خدمت، آرامش و آسایش در جمعیت حیات‌وحش، رضایت در میان مردم و حفظ اکوسیستم مهم بوده است و این بزرگترین آرامشی است که در این سال‌ها داشته‌ام. اما در این میان باید بدانیم که اگر می‌خواهیم جمعیت پایدار حیات‌وحش داشته باشیم، راهی جز حفاظت مشارکتی در میان نیست. مشارکت مردم درحالی حاصل می‌شود که آنها اعتماد کنند و منافع جامعه محلی در راستای حساسیت‌های مناطق رعایت شود. اگر بتوانیم حفاظت را اقتصادی کنیم و رضایتمندی را ایجاد کنیم، می‌توانیم گونه‌ها و اکوسیستم را به‌خوبی حفظ کنیم. این در‌حالی‌است که در پارک ملی گلستان تجربه این مورد را داشتیم و سمن‌ها و مردم در این نقطه بسیار فعال شدند و همین هم باعث ارتقای گونه‌های حیات‌وحش در این منطقه شد. 

بگذاریم طبیعت کار را خود را انجام دهد

| سید علی حسینی، محیطبان |

من حدوداً ۱۹ سال است که به شغل شریف محیطبانی مشغولم. سال ۸۴ استخدام شدم و کار را در پارک‌های ملی ساریگل آغاز کردم و در حال حاضر در منطقه حفاظت‌شده گلیل و سرانی شهرستان شیروان مشغول خدمتم و این شغل افتخار من است؛ چون کارم را بسیار دوست دارم و بعد از گذر سال‌ها نه‌تنها علاقه‌ام کم نشده بلکه بیشتر هم شده است. در طبیعت انرژی فراوانی وجود دارد و من  طی سال‌های خدمت بارها این انرژی مثبت طبیعت را گرفته‌ام و رفتار حیوانات در طبیعت برای ما درس زندگی است. این درحالی‌است که ما محیطبانان در مناطق حفاظت‌شده مشغول به کاریم و طبیعت بکری را می‌بینیم. مناطق چهارگانه که در رأس آنها پارک‌های ملی قرار دارند و بعد مناطق حفاظت‌شده، مناطق شکارممنوع و آثار طبیعی ملی و … بسیار مهم‌اند و این اهمیت وقتی آشکار می‌شود که در مناطق آزاد سختی حیات‌وحشی را می‌بینیم، اینکه آرامش ندارند و جاده‌ها و تردد خودروها آرامش آنها را برهم می‌زند. همچنین، در اطراف بسیاری از مناطق روستاها قرار دارند و مردم این مناطق هم اصولاً چگونگی رفتار با حیات‌وحش را می‌دانند. من خودم در روستا و وسط منطقه حفاظت‌شده و پارک ملی سالوک زندگی می‌کردم و از نزدیک با این شرایط آشنا بودم و حالا هم حفاظت برایم مهم است، تا نسل آینده هم از این نعمت برخوردار باشند.

وقتی در طبیعت هستیم، خواه‌ناخواه درس‌های زیادی از طبیعت یاد می‌گیریم و البته نباید این نکته را فراموش کرد که صرفاً برای یادگیری چنین مواردی نباید محیطبان بود بلکه باید عاشق طبیعت بود. بسیاری از همیاران و دوستان طبیعت هم این‌طوراند و از طبیعت انرژی می‌گیرند. این درحالی‌است که خانواده‌ام هم این شغل را بسیار دوست دارند و من از بچگی با طبیعت خو گرفته‌ام؛ چراکه بچه روستا هستم و با این تربیت انس پیدا کرده‌ام و فرزندانم که دو دختر و دو پسر هستند، همگی اهل طبیعتند. بااین‌حال یکی از سختی‌های شغل محیطبانی دوری از خانواده است. پسر دوساله‌ام تازه حرف زدن را یاد گرفته است و من اغلب مجبورم صدایش را از تلفن بشنوم. فرزندانمان کمبود محبت و حضور ما را بسیار احساس می‌کنند.

در پایان اگر بخواهم یکی اتفاقاتی را که اخیراً پیش آمده است تعریف کنم، باید بگویم که چندی پیش چوپانی با من تماس گرفت و گفت بره آهویی را که سگ‌های گله دنبالش کرده بودند، نجات داده است و برای آزادسازی به کمک نیاز دارد. آهو را در محلی که پیدا کرده بود گذاشتیم تا مادرش او را بیابد، اما فقط پنج دقیقه بعد از رهاسازی یک عقاب طلایی بره را گرفت و برد. چوپان گفت این بره را از دست عقاب بگیریم، اما من گفتم باید بگذاریم طبیعت کار خودش را انجام دهد.

آموزش، اولویت محیطبانان باشد

| احمد صفرزاده، محیطبان |

محیطبانان جزو اولین نیروهای محیط‌زیست‌اند که در خط مقدم حفاظت هستند و وظیفه حفاظت را برعهده دارند. ما از لحاظ استخدامی کارمند دولت محسوب می‌شویم، ولی نوع کارمان شبیه نظامی‌هاست. 

به‌لحاظ جمعیتی دارای بیشترین آمار جمعیت شهید هستیم و مهمترین عامل این پیشامد یعنی از دست دادن نیروی محیطبان این است که تعداد نیروهای حافظ طبیعت در حداقل‌ترین میزان خود است.

وقتی نیرو کم است، فشار روحی، روانی و جسمی به محیطبان افزایش می‌یابد. یک قسمت کار ما حفاظت فیزیکی و قسمت دیگر آموزش است، اما متأسفانه در بخش آموزش بسیار کم‌ کار کرده‌ایم که  به‌دلیل قوانین نداشته یا اینکه خودمان نخواستیم، این قسمت حفاظت از طبیعت با مشکل مواجه بوده است. مجبوریم از حفاظت فیزیکی استفاده کنیم، اما یکی از کارهای دیگر حفاظت مشارکتی و استفاده از نیروهای همیار طبیعت است که براساس اصل ۵۰ قانون اساسی حفاظت از محیط‌زیست وظیفه عمومی است و بدون حضور مردم نمی‌توان از طبیعت حفاظت کرد.

بنابراین، اصلی‌ترین مشکل کمبود نیروی محیطبانی است، محیطبانان بعد از ۱۰ سال کار فرسوده می‌شوند و اگر ترفیع نداشته باشند، نمی‌شود. سالانه ده‌ها محیطبان را به‌دلایل مختلف مانند تغییر شغل، بازنشستگی و .. از دست می‌دهیم و باید این نیروها جایگزین شوند. ما با یک‌هفتم نیرو از طبیعت حفاظت می‌کنیم و باید مسئولان حفاظت محیط‌‌زیست این مورد را لحاظ کنند. مشکلات معیشتی و کمبود وسایل نیز از جمله دیگر مشکلات است. دریافت مالی محیطبانان اندک است و این درحالی‌است که شیفت‌های کاری سختی داریم. نکته آخر هم این است که کم‌توجهی به طبیعت و حافظان آن منصفانه نیست و امیدواریم این مورد بررسی درستی شود. 

سال ۱۳۹۵، ۱۰ محیط‌بان به اتریش اعزام شدیم تا آموزش ببینیم. وارد هر بخشی می‌شدیم، می‌دیدیم تعداد چقدر زیاد است؛ اما بخشی از این محیطبانان مردمان آموزش‌‌دیده‌ای بودند که برای حفاظت وارد کار شده بودند. کار طبیعت هم علمی است، هم آمادگی جسمانی و علاقه‌مندی می‌خواهد اما آموزش باید جدی گرفته باشد و آموزش باید اولویت باشد. 

خوی وحشی و سخت طبیعت را هم ببینیم

| محمد الوندی، محیط بان |

من یک محیطبان ساده هستم که از سال ۱۳۸۵ کار خود را آغاز کرده و ۱۸ سال است که در خدمت طبیعت کشورم. ۹ سال به‌عنوان محیطبان شیفتی در پارک ملی کرخه در شهرستان شوش خدمت کردم و پس از آن به‌عنوان رئیس پارک ملی بودم و در طی چندماه گذشته هم افتخار این را پیدا کردم که به‌عنوان فرمانده یگان حفاظت محیط‌زیست استان خوزستان در ستاد اداره‌کل محیط‌زیست خوزستان خدمت کنم.

در طول سال‌های خدمت به این نتیجه رسیده‌ام که طبیعت دو رو دارد. همیشه فضای مناسب و خوب در آن نیست و بسیاری از مردم روی خشن آن را نمی‌بینند. نمی‌دانند طبیعت در برف و بوران، در کویر و گرما و در باران جنگلی تا چه میزان می‌تواند خطرناک باشد. بعضاً می‌گویند شما برای گشت‌زنی می‌روید و خوش می‌گذرانید، اما می‌خواهم بگویم که خوی وحشی و روی سخت آن را هم ببینید. ما خطرات را با گوشت و پوست و خونمان حس می‌کنیم و این علی‌رغم همه لذتی است که این شغل دارد و باید واقع‌بین باشیم و هر دو سوی ماجرا را ببینیم.

کسانی که می‌خواهند وارد این کار شوند، خوب است بدانند که ما از طبیعت خیلی چیزها می‌آموزیم و باید بدانیم طبیعت منتظر ما نمی‌ماند و راه خود را می‌رود و از سویی به همه رفتارهای ما واکنش نشان می‌دهد و همین هم دلیلی است که همیشه باید به قواعد طبیعت احترام بگذاریم. این درحالی‌است که طبیعت به مدیریت درست نیازمند است و زون‌بندی‌ مناطق باید رعایت شود و مردم هم به آن احترام بگذارند. اما در این میان انتقادی که به ما وارد است، این است که ما صرفاً در فکر حفاظت هستیم و از مشارکت مردمی چندان استقبال نمی‌کنیم که امیدوارم در آینده نزدیک شاهد تغییر رویه در این نوع نگاه باشیم.