این روزها، موعد یک انتخاب مهم در دولت چهاردهم است. رئیس دستگاهی به‌نام سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری که ۸۳ درصد از عرصه‌های کشور را در اختیار دارد، به‌زودی منصوب خواهد شد. در دوره‌های پیشین، انتخاب رؤسا عمدتاً در سکوت خبری و در فضایی غیرشفاف انجام می‌شد، اما اکنون جامعه انتظار دارد که معیارهای انتخابی چنین مهم، بر همگان روشن باشد. مهم است که وزیر جهاد کشاورزی و مسئولان، با آگاهی از انتظاراتی که جامعه از سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری دارد، این انتخاب را انجام دهند و برای همین منظور، ما در «پیام ما» با طراحی یک نظرسنجی، دیدگاه‌های ۹۰ کارشناس این حوزه را جمع‌آوری کردیم تا چکیده‌ای از دانش و تجربۀ صاحب‌نظران این عرصه، حول موضوع مورد بحث را در اختیار خوانندگان قرار دهیم. هدف از این نظرسنجی، ارزیابی برآیند نظرات متخصصان حوزۀ منابع طبیعی و آبخیزداری به «عدم‌ توفیق سازمان منابع طبیعی در نیل به رسالت‌هایش» و انعکاس نگرش‌های آنان دربارۀ «نقش و جایگاه این سازمان و ریاست آن» بوده است.

در این نظرسنجی، ۱۳ نفر مدرس دانشگاه، ۳۲ نفر دارای مدرک دکتری، ۳۷ نفر کارشناسی ارشد، ۷ نفر کارشناسی و یک نفر دارای دیپلم بودند. در جدول زیر می‌توانید تنوع حوزه‌های تخصصی کارشناسانی که در این نظرسنجی شرکت کردند را ملاحظه کنید:

حضور ۹ متخصص علوم اجتماعی میان دغدغه‌مندان منابع طبیعی، جالب‌توجه است.

رأی ۹۵درصدی به اولویت‌داشتن حفظ و احیاء طبیعت

در این نظرسنجی، ابتدا از کارشناسان پرسیده شد که از نظر آنها، مهم‌ترین مأموریت حال‌حاضر سازمان منابع طبیعی چیست؟ هر کارشناس مجاز به انتخاب حداکثر سه گزینه بود و اگر گزینۀ موردنظر خود را در لیست نمی‌یافت، می‌توانست با انتخاب گزینۀ «سایر»، موارد جدیدی را اضافه کند. از میان ۲۴۰ گزینۀ انتخاب‌شده، بیش از ۸۲ درصد موارد ناظر به رسالت‌های «حفظ و احیاء عرصه‌های طبیعی» و تنها ۴.۵ درصد ناظر به رسالت «بهره‌برداری و توسعه» بود. ۱۳.۵ درصد باقی‌مانده نیز مربوط به گزینۀ «افزایش بهره‌وری در بهره‌برداری از منابع طبیعی» است که هر سه رسالت سازمان را در بر می‌گیرد. اگر افزایش بهره‌وری در بهره‌برداری را تقلایی برای حفظ سرمایه‌های طبیعی درنظر بگیریم، یعنی ۹۵.۵ درصد از صاحب‌نظران حوزۀ منابع طبیعی ایران، مهم‌ترین مأموریت سازمان را عمل به وظایف مربوط به «حفظ و احیاء عرصه‌های طبیعی» کشور می‌دانند.

در پاسخ‌ها به سؤال از مهم‌ترین مأموریت سازمان، ۷۴.۵ درصد از کارشناسان، گزینۀ «تهیۀ طرح جامع مدیریت جنگل‌ها و مراتع» را در لیست گزینه‌های سه‌گانۀ خود قرار دادند و ۵۱ درصد نیز گزینه «تشخیص و تفکیک حریم قانونی زمین‌های ملی از مستثنیات اشخاص حقیقی و حقوقی» را انتخاب کردند.گزینۀ «جلوگیری از بروز سیل با انجام عملیات آبخیزداری»، با ۴۴.۵ درصد در جایگاه سوم نشست و پس از آن گزینۀ «حفظ و احیاء سفره‌های آب زیرزمینی»، با ۴۰ درصد انتخاب قرار گرفت. همچنین «افزایش بهره‌وری در بهره‌برداری از منابع طبیعی»، ۳۵.۵ درصد انتخاب شد و دو گزینۀ «همکاری با وزارت جهاد کشاورزی در واگذاری زمین برای گسترش اراضی زراعی در راستای تأمین امنیت غذایی» و «تعامل با وزارت صنعت، معدن و تجارت در واگذاری عرصه‌های طبیعی به‌منظور استخراج از معادن جدید» که بر مأموریت «بهره‌برداری و توسعۀ» سازمان منابع طبیعی متمرکزند، صرفاً ۶.۵ و ۵.۵ درصد بین کارشناسان محبوب بودند.

هشت نفر از کارشناسان نیز ترجیح دادند با انتخاب گزینۀ «سایر»، اولویت‌‌های دیگری را بنویسند که بدین شرح است: همکارى با سایر سازمان‌ها براى کاهش وابستگى مردم محلى به منابع طبیعی، خروج بدون وقفۀ دام از جنگل، تهیۀ طرح‌هاى جامع مدیریت حوضه‌هاى آبخیز کشورى و اجراى عملیات‌های لازم در سطح حوضه‌هاى آبخیز با مشارکت مردمی، حفاظت از آب و خاک و اکوسیستم‌هاى طبیعى و انسان‌ساخت، حفاظت و نظارت مستمر، به‌خصوص در مقولۀ قاچاق، فرهنگ‌سازى و تفهیم اهمیت منابع طبیعى براى دولتیان و مردم (تا زمانی که منابع طبیعى به‌عنوان یکى از ارکان مدیریت پایدار براى جامعه تلقى نشود، تمامى طرح‌ها با شکست روبه‌رو خواهد شد.) و اعمال مدیریت جامع بر حوضه‌های آبخیز کشور.

مسئلۀ بغرنج تخریب

در سؤال دیگری، یک‌بار دیگر اثبات شد که کارشناسان منابع طبیعی، هویت این سازمان را در درهم‌تنیدگی کامل با رسالت‌های «حفظ و احیاء عرصه‌های طبیعی» می‌دانند. از کارشناسان پرسیدیم «از نظر شما بغرنج‌ترین مسئلۀ حال‌حاضر در حوزۀ فعالیت سازمان منابع طبیعی چیست؟» ۹۴.۵ درصد از پاسخ‌ها به دغدغۀ حفظ و احیاء عرصه‌های طبیعی و فقط ۴.۵ درصد به موضوع بهره‌برداری ارجاع داشتند. ۶۲ درصد از کارشناسان «ازبین‌رفتن جنگل‌ها و مراتع کشور»، ۱۹ درصد از آن‌ها «روبه‌اتمام‌رفتن ذخایر آبی زیرزمینی» و ۹ درصد «بیابان‌زایی گسترده در کشور» را مهم‌ترین مسئلۀ حال‌حاضر می‌دانستند. بیش از ۴ درصد پاسخ‌ها نیز به موارد «فرسایش شدید خاک»، «حفظ و نگهداری داشته‌های طبیعی» و «طغیان آفات و بیماری‌ها» تعلق گرفت. این درحالی‌است که از موارد مربوط به رسالت «بهره‌برداری و توسعه»، گزینۀ «درخطربودن امنیت غذایی کشور»، ۳.۵ درصد (۳ نفر) از پاسخ‌ها را به خود اختصاص داد و یک نفر نیز گزینۀ «بهانه‌تراشی محیط‌زیستی‌ها در برابر توسعه» را به‌عنوان بغرنج‌ترین مسئله در حوزۀ فعالیت سازمان انتخاب کرد. گفتنی است که یک کارشناس، به مورد «بی‌میلی نیروى جوان به تحصیل در گرایش‌های منابع طبیعى و محیط‌زیست» اشاره کرد که دغدغه‌ای در حوزۀ آموزش است و به موردی خارج از سه رسالت سازمان اشاره دارد.

شکست در عمل به رسالت‌ها

از شکل پاسخ‌دهی به یکی از پرسش‌های نظرسنجی، معلوم شد که رئیس بعدی سازمان منابع طبیعی، راه سختی در پیش خواهد داشت. از کارشناسان حوزۀ منابع طبیعی خواستیم ارزیابی‌شان دربارۀ میزان موفقیت این سازمان در عمل به رسالت خود (یعنی حفظ، احیاء، بهره‌برداری و توسعۀ عرصه‌های طبیعی) را به ما بگویند. تنها ۳.۵ درصد از پاسخگویان (۳ نفر) معتقد بودند که سازمان منابع طبیعی، عملکرد خوبی در راستای رسالت‌های خود داشته و در مقابل، ۶۱ درصد کارشناسان باور داشتند که موفقیت این سازمان اندک بوده است. در این بین ۳۵.۵ درصد از پاسخ‌دهندگان، نظر بینابین دربارۀ این موضوع داشته‌اند.

نخستین دلیل ناکارآمدی: تعارض اختیارات با وظایف

پرسش بعدی ما به دلایل ناکارآمدی سازمان منابع طبیعی اختصاص یافت. از کارشناسان خواستیم که از بین موارد، سه گزینه را انتخاب کنند و چنانچه موارد دیگری را مدنظر دارند، آن را در بخش «سایر» بنویسند. در مجموع، ۵۵.۵ درصد از ۲۷۷ گزینۀ انتخاب‌شده، بیانگر دغدغۀ کارشناسان دربارۀ تعارض اختیارات سازمان منابع طبیعی با وظایفی است که به آن محول شده است؛ این یعنی اکثر صاحب‌نظران بر این اعتقادند که سازمان منابع طبیعی، اختیارات کافی برای عمل به رسالت‌ها و وظایف خود را ندارد که در ادامه، جنبه‌های این تعارض را بیان می‌کنیم.

 دلیل دوم ناکارآمدی: کاستی‌های درون‌سازمانی

کاستی‌های درون‌سازمانی، دومین عاملی بود که کارشناسان برای عدم موفقیت سازمان منابع طبیعی در تحقق وظایفش برشمردند و ۴۰.۵ درصد به آن رأی دادند. برای توضیح این کاستی‌ها، گزینۀ «بی‌برنامگی» ۴۶.۵ درصد، گزینۀ «وجودنداشتن نظام درست و دقیق ارزیابی از برنامه‌ها» ۴۴.۵ درصد و گزینۀ «فساد و عدم شفافیت در داخل سازمان» ۳۲ درصد از آرای کارشناسان را کسب کردند. کارشناسان همچنین دو مورد «نبود ساختار تشکیلاتی متناسب با وظایف اداری و اجرایی» و «کم‌توجهى و بی‌توجهى به اثرات تغییر اقلیم» را برای توضیح کاستی‌های درون‌سازمانی سازمان منابع طبیعی اعلام کردند. این نتایج نشان می‌دهد که بخش مهمی از راه سختی که رئیس بعدی این سازمان باید بپیماید، از مسیر تدوین نظام برنامه‌ریزی و نظام ارزیابی دقیق و اصولی، افزایش شفافیت امور درون سازمان، ایجاد یا اصلاح ساختار تشکیلاتی متناسب با وظایف اداری و اجرا و نادیده‌نگرفتن معضلات دوران طی خواهد شد.

لازم به ذکر است که از نظر کارشناسان، دلیل سوم ناکارآمدی سازمان منابع طبیعی، مربوط به تحولات خارج از حوزه و عهدۀ این سازمان بوده است که ۴ درصد از پاسخ‌ها را به خود اختصاص داد. ۹ نفر «به عوامل کلان مثل تغییر اقلیم» اشاره کردند و دو نفر نیز موارد «مسائل اقتصادى بهره‌برداران» و «آفات و بیماری‌های گیاه» را مطرح کردند.

رئیس مناسب کیست؟

این روزها با انتخاب وزیر جهاد کشاورزی،‌ بحث دربارۀ انتخاب رئیس سازمان منابع طبیعی هم بیش‌ازپیش داغ و گزینه‌هایی هم مطرح شده است. ما نیز در این نظرسنجی به سهم خود، کوشیدیم که با انعکاس نظر کارشناسان این حوزه، صدای واحدی را از جانب آنان به سمع مسئولانی برسانیم که اکنون در تقلای انتخاب رئیسی لایق برای سازمان منابع طبیعی هستند و ضمن سهیم‌کردن نظر اجماعی آنان در این تصمیم، معیارهای مناسبی را نیز در اختیار مسئولان قرار دهیم.

نقش کم‌رنگ رئیس

اکنون در آستانۀ انتخاب رئیس جدید برای سازمان منابع طبیعی هستیم، اما نظرسنجی نشان می‌دهد که از نظر صاحب‌نظران حوزۀ منابع طبیعی، اینکه چه کسی رئیس این سازمان شود، نه اولویت اول و نه حتی اولویت دوم برای حل معضلات پیش‌روی عرصه‌های طبیعی کشور است. نتایج پرسش ششم نظرسنجی که بر راه‌حل‌ها تمرکز دارد، بار دیگر نشان داد که دغدغۀ اصلی کارشناسان، تعارض‌های ساختاری میان وظایف و اختیارات این سازمان و جایگاه مبهم آن در نقشۀ حاکمیتی کشور است. ۵۵.۵ درصد از کارشناسان معتقد بودند که «جدایی از وزارت جهاد کشاورزی و تشکیل وزارت مستقل منابع طبیعی»، می‌تواند کمک کند که این سازمان در عمل به رسالت‌های خود، استوارتر عمل کند. ۲۳.۵ درصد نیز گزینۀ «تدوین رویکردهای کلان بین‌بخشی با سازمان محیط‌زیست، بخش تولید و وزارت جهاد کشاورزی» را انتخاب کردند. هر دو این موارد یعنی حل چالش‌های منابع طبیعی، نیازمند تصمیمات فراسازمانی است. ۱۴.۵ درصد از پاسخگویان معتقد بودند، «انتخاب رئیس مناسب برای این سازمان»، می‌تواند راه‌حلی برای چالش‌های موجود منابع طبیعی باشد و ۵.۵ درصد نیز «تعامل و بده‌بستان با بخش‌های توسعه‌ای و بهره‌بردار دولت» را عامل توفق سازمان دانستند. همچنین یک کارشناس، در بخش سایر برایمان نوشت که راه‌حل را باید در «پذیرش ظرفیت مردمی و جلب مشارکت» جست.

با این نتایج، شاید اکنون لازم است برای ریاست سازمان منابع طبیعی، فردی با مأموریت و توانایی بازنگری در نقش، جایگاه و رسالت‌های این سازمان انتخاب شود.

ترکیب شرکت‌کنندگان در نظرسنجی

در این نظرسنجی ۱۱ زن و ۷۹ مرد شرکت کردند. در مجموع کارشناسانی از ۱۹ استان در نظرسنجی «پیام ما» شرکت کردند که ساکنان استان‌های تهران (۳۵ نفر) و مازندران (۱۵ نفر)، حضور پررنگی داشتند. علاوه‌بر این دو استان، کارشناسان از استان‌های‌ گلستان، البرز‌، فارس،‌ خراسان رضوی،‌ اصفهان، بوشهر، لرستان، آذربایجان شرقی، خراسان شمالی، خوزستان، چهارمحال‌وبختیاری، مرکزی، آذربایجان غربی، کرمانشاه، اردبیل، کردستان و گیلان بودند.

در برآوردی دیگر، شرکت‌کنندگان شامل ۲۳ نفر ساکنان چهار استان سبز حاشیۀ دریای خزر و ۱۲ نفر از استان‌های واقع در رشته‌کوه زاگرس بودند. سهم استان‌های عمدتاً گرم‌وخشک شرقی و مرکزی از پاسخ‌دهندگان نیز ۸ نفر بود. همچنین از میان پاسخ‌گویان، ۷۷ نفر (۸۵.۵ درصد) ساکن شهرهای بزرگ و تنها ۱۳ نفر (۱۴.۵ درصد) ساکن شهرهای کوچک و روستاها بودند.