بافت تاریخی، زیربنای توسعۀ گردشگری پایدار

«لیلا پهلوان‌زاده» عضو هیئت‌علمی گروه معماری دانشگاه اصفهان، در گفت‌وگو با «پیام ما» اظهار می‌کند: وقتی صحبت از بافت تاریخی می‌شود، این امر به‌عنوان یک سند مجسم از تجربۀ تولید آبادانی است و همواره با این موضوع ارتباط دارد؛ یعنی یک حکایت یا روایت شهری، ممکن است یک‌ بار به‌طور شفاهی اطلاعاتی را در اختیار شما بگذارد و یا یک‌ بار در یک متن مکتوب آن روایت را مطالعه‌ ‌کنید؛ مانند انواع داستان‌ها و یا در یک متن مصنوع با روایت روبه‌رو شوید.

او می‌افزاید: بافت تاریخی یک منبع مصنوع است؛ حال این منابع مکتوب، یک قرابت یا خویشاوندی با منابع مخلوق دارند؛ یعنی آنچه خداوندگار آفریده است و ما وقتی به این آفریده‌ها نگاه می‌کنیم، می‌بینیم یک پیوند لطیفی بین مخلوق خداوند و مصنوع بشر وجود دارد و هماهنگی و همنوایی که در طول تاریخ تمدن ما اتفاق افتاده، بسیار قابل‌تأمل است.

 ظرفیت بالای بافت تاریخی اصفهان در گردشگری پایدار

این معمار تصریح می‌کند: استان اصفهان بیش از ۲۰ هزار اثر تاریخی دارد که بالای دو هزار مورد آن ثبت آثار ملی است و بالغ بر ۶۰ درصد این آثار در بافت تاریخی شهر اصفهان وجود دارد و همین امر باعث می‌شود که بافت تاریخی اصفهان، بیش از شهرهای دیگر استان و کشور مورد اهمیت قرار گیرد.

پهلوان‌زاده تأکید می‌کند: باید تعادل را حفظ کرد. امروز گردشگری موضوع دنیای مدرن است و باید تعادل را در نظر داشت؛ بنابراین در مرمت شهری به‌ویژه بافت تاریخی، چاره‌ای ندارید، باید تشویق‌ها را برای بخش مسکونی زیاد کنید؛ یعنی باید عوارض نگرفت، کمک فنی داد، مصالح سنتی را در اختیارشان گذاشت. سال‌های سال به مراکز تاریخی ظلم کردیم؛ این مراکز هویت ماست، اما آن را رها کردیم و خدمات ندادیم. ببینید به بخش‌های جدید شهر چقدر خدمات دادند، درحالی‌که بافت تاریخی را رها کردند و این‌ یک اشتباه بوده است؛ بنابراین افرادی که متمکن بودند، به‌مرور از بافت‌های تاریخی خارج شدند و جای آن‌ها را افرادی که به لحاظ اقتصادی ضعیف بودند، گرفتند.

او ادامه می‌دهد: پس چاره‌ای نداریم؛ برای اینکه بیشتر به این فضاها و محلات توجه شود، باید مشوق‌های لازم را داشته باشیم. وقتی این کارها را نمی‌کنیم، نتیجه نمی‌گیریم. باید به یاد داشته باشیم، مرمت شهری کار شش ماه و یک سال نیست، به این مقوله صد سال توجه نشده است، حالا در حد شش ماه نمی‌توان معجزه کرد. یک دوستی که طراح شهر «فرارای ایتالیا» بود، می‌‌گفت من تنها ۱۵ سال با مردم صحبت کردم تا به یک‌ زبان مشترک برسیم و کار کنیم، بعد به بخش‌های مسکونی مردم نگاه کردم که برای این بخش، مشوق‌های بسیاری گذاشتیم و برنامه‌ها عملی شد؛ وقتی ما این کار را نمی‌کنیم و خدمات شهری را در مرکز تاریخی به بخش مسکونی به نسبت نقاط دیگر شهر کمتر انجام می‌دهیم، این اتفاقات می‌افتد. پس باید تعادلی بین بخش‌های مختلف داشته باشیم و گفته می‌شود که حفاظت و مرمت، به تعادل و پویایی یک وضعیت در شهر است و این معنای حفاظت و مرمت است؛ پس چاره‌ای نداریم تا این تعادل پویا را حفظ کنیم.

عضو هیئت‌علمی گروه معماری دانشگاه اصفهان، اظهار می‌کند: هرچند اصفهان دارای بافت تاریخی ارزشمند است و توان و ظرفیت بالا در جذب گردشگر و توسعۀ گردشگری پایدار دارد، اما عاملی که باعث شده این امر در شهر تاریخی محقق نشود، ازبین‌رفتن سیما و منظر بافت توسط نماهای ساختمان معاصر است که در بافت ساخته می‌شود و همین امر باعث شده یک بافت تاریخی، مورفولوژی خود را از دست بدهد و دیگر جاذبه‌ای برای گردشگر برای ورود و پرسه‌زنی در آن وجود نداشته باشد.

او می‌افزاید: اگر مطالعۀ صحیحی روی بافت تاریخی صورت گیرد، باعث می‌شود که حداقل ساختمان‌های معاصری که می‌خواهند در بافت تاریخی ایجاد شوند، از یک دستورالعمل و شیوه‌ای در ساخت نما برخوردار باشند که نمای آن ساختمان، کمترین نامتناجسی را با ساختار و معماری بافت تاریخی داشته باشد.

 اصلاح نمای ساختمان‌های معاصر 

«محمدعلی ایزدخواستی» مدیر احیاء بافت تاریخی و بازآفرینی بافت‌های فرسودۀ اصفهان، در گفت‌وگو با خبرنگار «پیام ما» اظهار می‌کند: سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان، از ابتدای سال ۱۴۰۱ «مطالعات پهنه‌های تاریخی شهر اصفهان» با حضور نخبگان و اندیشمندان حوزه‌های معماری، مرمت، تاریخ، اسطوره‌شناسی و نشانه‌شناسی و مطالعات اجتماعی را آغاز کرده است و تغییر سیما و منظر ساختمان‌های معاصر در بافت تاریخی اصفهان، دستاورد یک‌سری از این مطالعاتی است که بر روی این پهنۀ ارزشمند صورت گرفته که پس از اتمام آن، نتیجۀ این مطالعات را شهروندان در کالبد شهری به‌عینه می‌توانند مشاهده کنند.

او می‌افزاید: در واقع این سازمان با مطالعاتی که بر روی پهنۀ بافت تاریخی شهر اصفهان انجام داده است، به یک روش دست‌ یافته است که اگر قرار است ساختمانی در بافت تاریخی ساخته شود، سیما و منظر آن به چه شکلی باشد که بیشترین پیوستگی و همبستگی بافت تاریخی را داشته باشد و خوشبختانه این امر در پیرایش سیما و منظر بافت تاریخی محله‌های «دردشت»، «شهشهان» و «سنبلستان» اصفهان، در حال اجرا است.

مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان، با اشاره به پیرایش سیما و منظر بافت تاریخی محله‌های «دردشت»، «شهشهان» و «سنبلستان» می‌گوید: این سه محله، جزئی از دردشت بزرگ، از اصلی‌ترین محله‌های اصفهان بوده‌اند که به دوره‌های قبل از اسلام برمی‌گردد و روزگاری این محله‌ها مهم‌ترین نقاط شهری اصفهان به‌ویژه در دوره سلجوقیان و پس‌ازآن بوده است.

او می‌افزاید: امروز با قدم‌زدن در این بافت تاریخی، با نمای ساختمان‌هایی مواجه می‌شویم که در ۷۰ سال گذشته در این بافت شکل‌ گرفته و شکل ناموزونی را ایجاد کرده و یک اغتشاش بصری در این بافت مشاهده می‌شود که یکپارچگی و پیوستگی آن را، به‌شدت خدشه‌دار کرده است.

ایزدخواستی گفت: در سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان، با نزدیک به یک سال مطالعه‌ بر روی این پهنۀ ۷۲هکتاری، به گونه‌شناسی نمای بناهای محله، نشانه‌ها و نمادهای این بناها و هندسۀ آنان دست پیدا کردیم و براین‌اساس، به اصلاح نمای ساختمان‌های ناموزون دست‌ زدیم که بتوانیم یک بافت پیوسته‌ ایجاد کنیم.

 اصلاح نمای ساختمان‌ها در راستای پیوستگی و همبستگی بافت تاریخی

او تصریح می‌کند: در این چند ماه که این پروژه آغاز شده است، نمای حدود ۲۰ ساختمان اصلاح شد و تا پایان سال بیش از یک‌صد ساختمان دیگر هم در این بافت اصلاح نما خواهد شد که این امر به پیوستگی و همبستگی بیشتر این بافت کمک می‌کند.

مدیر احیاء بافت تاریخی و بازآفرینی بافت‌های فرسودۀ اصفهان، ادامه داد: در این عملیات عمرانی، سعی شده از مصالحی استفاده شود که سبقۀ تاریخی دارند و در این محله صدها سال مورد استفاده قرار می‌گرفته است که مهم‌ترین این مصالح، آجر سنتی، کاه‌گل و گچ و کاشی است؛ البته از سنگ تیشه هم به‌عنوان «ازارۀ ساختمان‌ها» استفاده می‌شده که در پیرایش امروز از آن استفاده می‌شود.

 استفاده از نشانه‌های بصری در بناهای تاریخی

مسئول بافت تاریخی شهر اصفهان، با بیان اینکه تا پایان امسال اتفاقات مهمی در سیما و منظر این سه محله توسط سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان رخ می‌دهد، اضافه می‌کند: یکی دیگر از اقداماتی که برای ارتقاء هویت بصری این سه محله توسط سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان انجام می‌شود، استفاده از نشانه‌های بصری بناهای تاریخی این سه محله در نمای سایر ساختمان‌هاست.

او ادامه می‌دهد: این نشانه‌ها به‌صورت هنر کاشی‌‌کاری و آجرکاری در قسمت‌های مختلف محله کار می‌شود که کاشی‌ها برگرفته از خطوط و نقوشی است که در کاشی بنای تاریخی خود محله وجود دارد و به این شکل تصویر زیبای متکثری را ایجاد می‌کند و محله را با یک هویت پیوسته‌ای به مردم معرفی می‌کند. ایزدخواستی اظهار می‌کند: اقدامات پیرایشی و اصلاح نمای ذکرشده، جزئی از اقدامات خواناسازی بافت‌های تاریخی اصفهان است که ضمن ارتقاء سطح زندگی همشهریان عزیز ساکن این بافت، زمینه‌سازی توجه هرچه بیشتر به گوهرهای ارزشمند تاریخی شهر را فراهم و این پهنه را آمادۀ جذب گردشگران می‌کند.