ساعت پنج بعدازظهر است. تمام صندلی‌ها پرشده و افرادی که دیرتر رسیده‌اند مجبورند در گوشه‌ای ایستاده برنامه را دنبال کنند. چهار مهمان در میانه کتاب‌فروشی «وزن دنیا» نشسته‌اند. موضوع برنامه شاید تکراری به نظر برسد؛ اینترنت. واژه‌ای که این روزها مدام به آن برخورد می‌کنیم و البته نبودش زندگی هرکدام از ما را به نحوی مختل کرده است. حالا این چهار مهمان، «حامد بیدی»، مدیرعامل «پلتفرم کارزار» و کنشگر حقوق دیجیتال، «مجتبی قلی‌پور»، عضو هیئت‌علمی پژوهشکده مطالعات راهبردی، «سبحان یحیایی»، استاد علوم ارتباطات اجتماعی و «مهرک محمودی»، سردبیر ماهنامه «پیوست»، قرار است درباره این صحبت کنند که چرا حق اینترنت از مردم سلب می‌شود.

از ابتدا فرض بر قطع اینترنت بوده است

«حامد بیدی»، مدیرعامل کارزار، معتقد است که از ابتدا سازوکار رسمی دررابطه‌با اینترنت به شکلی بوده است که بتوانند به‌راحتی آن را قطع کنند. «ایده محوری بود که از اواسط دهه هشتاد مطرح شد و پس از اتفاقات سال ۱۳۸۸ بیشتر موردتوجه قرار گرفت. بعد از آن دستور تشکیل “شورای‌عالی فضای مجازی” صادر شد. این شورا درواقع خواست تا در اولین فرصت بودجه‌ای اختصاص داده و شبکه ملی اطلاعات، موازی و مستقل با اینترنت ایجاد شود تا نیاز روزمره مردم به اینترنت رفع شود. همچنین بتوان هروقت نیاز بود اینترنت را قطع کرد یا آن را فقط به بخشی از مردم اختصاص داد.» او باتوجه‌به فضای حاکم بر کشور وجود اینترنت در ایران را یک استثنا می‌داند. «از همان ابتدا مدام جلوی اینترنت گرفته می‌شد. فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی هم از سال ۸۸ آغاز شد. اینکه از همان ابتدا اینترنت را متوقف نکردند این بود که گمان می‌کردند می‌توانند اینترنت را فیلتر و بر آن حکمرانی کنند، اما این ایده شکست خورد.» او دلایل این شکست را برمی‌شمارد: «اولین دلیل شکست آن‌ها فناوری بود. زمانی فیلترینگ هوشمند در دستور کار بود؛ اما وقتی فناوری پیشرفته‌تر شد و تغییر کرد دیگر نتوانستند آن نوع فیلترینگ را ادامه دهند. . درواقع می‌توان گفت برخی همواره در پی محدود و کنترل‌کردن اینترنت بودند؛ اما از هزینه‌های آن می‌ترسیدند. در سال ۱۴۰۰ وقتی “طرح صیانت” با مخالفت افکار عمومی مواجه شد، این افراد عقب نشستند و سعی کردند به شکل دیگری بحث فیلترینگ را پیش ببرند. یعنی در هر بحرانی بخشی از اینترنت را قطع کنند.»

جبرگرایی تکنولوژیک

«مجتبی قلی‌پور»، عضو هیئت‌علمی پژوهشکده مطالعات راهبردی، معتقد است برای فهم دلیل قطعی اینترنت باید متوجه شویم که تصمیم‌گیران چگونه آن را درک می‌کند: «از ابتدا درکی اشتباه از اینترنت وجود داشت و هر بار به‌جای تصحیح این خطا، این رویکرد با شدت بیشتری تکرار شده است. برای همین حکومتی که خود توسعه‌دهنده اینترنت بود امروز آن را قطع می‌کند.» او دررابطه‌با این درک توضیح می‌دهد: «تا سال ۱۳۷۳ اینترنت صرفاً پدیده‌ای دانشگاهی بود. همچنین سرعت اینترنت تا سال ۱۳۸۱ بسیار کند بود و ضریب نفوذ آن به یک درصد افراد جامعه می‌رسید. در این دوره اینترنت، به شکل ابزاری درک شد. ابزاری خنثی که می‌تواند در خدمت اهداف و ارزش‌های ما باشد. به همین دلیل خطری از جانب آن احساس نمی‌شد. پس در عین تحدید از توسعه آن استقبال می‌شود. این اولین خطای ادراکی است. چراکه فناوری هیچ‌وقت نمی‌تواند خنثی باشد.» قلی‌پور ادامه می‌دهد: «در اواخر دهه هشتاد، با اعتراضات سال ۸۸ و افزایش ضریب نفوذ اینترنت به ۲۵درصد؛ اینترنت، جامعه ما را بیشتر از قبل بازتاب داد. همین دو امر باعث شکل‌گرفتن گفتمان جبرگرایی تکنولوژیک درباره اینترنت شد. در این گفتمان باور بر آن است که اینترنت در تغییرات اجتماعی نقش دارد. پس کانون سیاست‌گذاری به سمت نهضت تولید محتوا می‌رود. چون فکر می‌کنند آنچه در اینترنت تولید و بازتولید می‌شود به جامعه شکل می‌دهد. از نگاه حکمرانی، در این مرحله هنوز می‌توان جامعه را شکل داد به همین خاطر نیاز نیست اینترنت از دسترس خارج شود.»

به گفته او اعتراضات سال‌های ۹۶، ۹۸ و ۱۴۰۱ و همچنین تبدیل اینترنت به رسانه‌ای فراگیر در اواخر دهه ۹۰ گفتمان جدیدی را شکل داد: «در این گفتمان اینترنت مسبب تمام مشکلات کشور است و تمام اعتراضات را برساخته اینترنت و روایت‌های حاضر در آن می‌دانند. پس به‌جای حل مشکلات در ساحت واقعی جامعه، تلاش می‌شود تا در ساحت روایت، مشکلات حل شود. در نتیجه کانون سیاست‌گذاری از تولید محتوا به بومی‌سازی اینترنت تغییر می‌کند و به این می‌رسد که اساساً نباید اینترنتی وجود داشته باشد.»

مثل کوبیدن مشت به دیوار

«مهرک محمودی»، سردبیر ماهنامه پیوست، یادآوری می‌کند که اینترنت در دوران ریاست‌جمهوری «محمد خاتمی» به دلیل برگزاری اجلاس سران توسعه یافت. «حضور رؤسای جمهور کشورهای اسلامی و دیگر کشورها، موجب ورود اینترنت به ایران و توسعه آن شد.»

او از آمار رسمی می‌گوید که نشان‌دهنده زیان عمده بخش دیجیتال از قطعی اینترنت است: «تجارت الکترونیک ۲.۴ همت، کسب‌وکارهای بزرگ‌مقیاس ۵.۵ همت، مخابرات و ارتباطات ۶.۴ همت؛ این خسارت‌های وارده در چهل روز جنگ است و از آن زمان به بعد، آمار دیگری ارائه نشده است.»

این روزنامه‌نگار از این آمار نتیجه می‌گیرد که حاکمیت میزان خسارت وارده را می‌داند؛ اما اولویت برای آنها چیز دیگری است. «وقتی واژه امنیت کنار واژه اینترنت می‌نشیند، قاعدتاً امنیت در اولویت آن‌ها قرار می‌گیرد. البته شاید از نظر ما امنیت دسترسی آزاد به اینترنت باشد؛ اما از نظر آن‌ها امنیت مترادف با قطع و کنترل کامل اینترنت است. تا وقتی این واژه‌ها کنار هم قرار بگیرند، تمام تلاش ما برای برقراری اینترنت، مانند مشت کوبیدن به دیوار است و نمی‌دانیم تا کی باید بکوبیم تا کسی پاسخگو باشد.»

او از پیچیده‌تر شدن کلاف اینترنت با وجود نهادهای متعدد و موازی می‌گوید: «چند نهاد باید پاسخگوی شرایط اینترنت باشند؟ با هرکس که تماس می‌گیریم از زمان وصل‌شدن اینترنت اظهار بی‌اطلاعی می‌کنند. این‌همه نهاد تشکیل شده است تا مسئول اینترنت را گم کنیم.»

اینترنت تفاوت‌ها را آشکار می‌کند

«سبحان یحیایی»، استاد علوم ارتباطات اجتماعی معتقد است وقتی از اینترنت حرف می‌زنیم از حقوق بشر صحبت می‌کنیم. «اینترنت حق زیست دیجیتال انسان است و بخشی از زیست ما را تشکیل می‌دهد.» او بین شبکه‌های اجتماعی و اینترنت به‌طورکلی تفاوت قائل می‌شود: «بستر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی سازوکاری برای تشکل‌یابی است و همین موضوع است که نگرانی به وجود می‌آورد. در واقع اینترنت تفاوت‌ها را برملا می‌کند.» به گفته او مسئله اصلی، مسئله مردم است. «درواقع سؤال این است که آیا مردم صلاحیت این را دارند که اینترنت داشته باشند؟»

یحیایی ادامه می‌دهد: «اگر خسارت وصل‌شدن اینترنت از قطعی آن بیشتر باشد، به‌عنوان تصمیم‌گیر آن را وصل می‌کنند؟ هنگامی‌که از آن‌ها پرسیده می‌شود خسارت اتصال اینترنت چیست، پاسخ می‌دهند که شما نمی‌دانید! انگار همواره چیزی وجود دارد که ما نمی‌دانیم.»

اینترنت پرو؛ اخلاقی یا غیراخلاقی؟

در بخش دیگری از برنامه سؤالی مطرح می‌شود که این روزها ذهن همه ما را درگیر کرده است؛ اینکه استفاده از اینترنت پرو امری اخلاقی است یا خیر. با اینکه نظر تصمیم‌گیران درباره این موضوع یکسان نیست و هر روز اظهارنظر تازه‌ای در این مورد شنیده می‌شود، بسیاری از مردم از گروه‌های مختلف پیامک فعال‌سازی اینترنت پرو را دریافت کرده‌اند. محمودی برای شروع بحث مثالی می‌زند: «زمانی سرعت اینترنت را محدود به ۱۲۸ کیلوبایت کرده بودند. پس از آن گفتند هرکس دانش‌آموز یا دانشجو دارد و یا کاسب و پزشک است نامه‌ای بیاورد تا دسترسی بیشتری به او داده شود. آن زمان تعداد درخواست‌ها آن‌قدر زیاد شد که موضوع سرعت زیر سؤال رفت و بعد از مدتی کلاً برچیده شد.»
او از کشمکش خودش برای قبول اینترنت سفید برای کار خبرنگاری می‌گوید: «مدام دارم فکر می‌کنم که من می‌توانم به‌عنوان خبرنگار اینترنت سفید داشته باشم؛ اما آیا این کار اخلاقی است یا نه. حتی جامعه به این دلیل ممکن است دیگر به من اعتماد نکند. برای همین به‌عنوان یک رسانه می‌گویم یا باید دسترسی همه برقرار شود یا من هم در این محدودیت به کار خود ادامه می‌دهم. اما نمی‌توانم بگویم کار من اخلاقی است و کار دیگران غیراخلاقی. ما نباید با یکدیگر دعوا کنیم؛ چون توان مقاومت هرکس با دیگری متفاوت است. افراد می‌خواهند زندگی کنند و از آن لذت ببرند. این یک نیاز است و همه سعی می‌کنند به‌نوعی آن را برآورده کنند.»

یحیایی اخلاقی بودن را نرساندن ضرر غیرضرور به دیگری می‌داند و معتقد است هیچ‌چیزی حسن و قبح ذاتی ندارد: «من فکر می‌کنم دسترسی من به اینترنت کمک می‌کند صداها شنیده شود؛ اما انتخاب‌های دیگر هم وجود دارد و نمی‌توان چیزی را برای دیگری تجویز کرد.» حامد بیدی هم در این باره می‌گوید: «الان زمان سکوت جامعه نیست. هرکس در هر سطحی که امکانش را دارد باید درباره اینترنت حرف بزند.» او استفاده از اینترنت پرو را تصمیمی شخصی می‌داند: «الان موضوع ما اخلاق نیست؛ بلکه حرف‌زدن است. مسئله اصلی ما قطع اینترنت است و باید درباره آن بحث شود. باید به هر شکلی که می‌توانیم صدایمان را برسانیم و حرف بزنیم.»

اینترنت عامل بحران امنیتی نیست

در ادامه صحبت‌ها قلی‌پور می‌گوید: «بعضی از منظر حق و بعضی دیگر از نظر توسعه درباره اینترنت صحبت می‌کنند و هر دو درست می‌گویند. اما اگر قرار است با مسئولان صحبت کنیم باید انگیزه‌های آن‌ها را در نظر بگیریم و نگرانی‌شان را رفع کنیم.» این استاد دانشگاه اشاره می‌کند که تصمیم‌گیران مسائل را اشتباه فهمیده‌اند و هر اتفاقی که می‌افتد را به گردن اینترنت می‌اندازند: «درست است که اینترنت در پخش بعضی محتواها نقش داشته؛ اما حتی اگر اینترنتی هم نبود، بیش از ۹۰درصد اتفاقاتی که در چند سال گذشته در جامعه ما رخ داده است، باز هم رخ می‌داد. بدون وجود اینترنت جنبش‌های اجتماعی و اعتراضات ممکن شدیدتر هم باشد.»

او معتقد است نگاه امنیتی به اینترنت، هر استدلال دیگری را به بن‌بست می‌رساند. «اینترنت عامل بحران امنیتی نیست و هیچ‌وقت هم نبوده است. از اواخر دهه هشتاد بحث عوامانه انقلاب توییتری، انقلاب فیس‌بوکی و اینکه اینترنت عامل انقلاب‌ها است به راه افتاد. درصورتی‌که مطالعات علمی امروز نشان داده است که اینترنت می‌تواند چه در آغاز جنبش‌های اجتماعی و چه در پایداری آن‌ها عامل آسیب‌زا باشد.»

این پژوهشگر درباره آمار موفقیت جنبش‌های اجتماعی در بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ می‌گوید: «آمار نشان می‌دهد نرخ موفقیت جنبش‌های اجتماعی کاهش‌یافته و یکی از علت‌ها را اینترنت می‌دانند.» او سپس از تحقیقات «زینب توفکچی»، نویسنده کتاب «توییتر و گاز اشک‌آور» می‌گوید: «کل بحث او این است که چگونه اینترنت جنبش‌های اجتماعی را تضعیف می‌کند و در نبود آن، چه‌بسا تحرکات اجتماعی نیرومندتر شوند. پس قطع‌کردن اینترنت نمی‌تواند جلوی این جنبش‌ها را بگیرد.»

حاضران در کتاب‌فروشی همچنان مشغول بحث درباره اینترنت و سؤال‌های بی‌جواب‌اند. محمودی می‌گوید یکشنبه، ۲۷ اردیبهشت «روز ارتباطات» است. «شعار این روز، تقویت تاب‌آوری در دنیای متصل است. ما الان خارج از دنیای متصل هستیم و تاب‌آوری هم نداریم. درواقع درباره روزی صحبت می‌کنیم که در حال حاضر در ایران بی‌معنی است.»