شهرستان ایذه یکی از مقاصد شاخص گردشگری جنوب کشور محسوب می‌شود که در تمامی فصول سال، میزبان گردشگران بسیاری است. وجود رودخانه کارون، آب‌وهوای مطبوع، کوه‌های برف‌گیر، دریاچه‌های طبیعی، پوشش گیاهی، جنگل‌های بلوط، مسیر تاریخی کوچ ایل بختیاری، تالاب‌های بندان و میانگران، آثار فرهنگی شاخص از دوران عیلامی، الیمایی، اسلامی و موقعیت جغرافیایی ویژه، این شهر را به مقصد مطلوب گردشگران تبدیل کرده است؛ شهری که برای رشد در حوزه گردشگری همه شرایط را دارد، اما وقتی پای مدیریت، حفظ، معرفی و بهره‌برداری از این ظرفیت‌های بالقوه پیش می‌آید، با بی‌توجهی مدیران و متولیان روبه‌رو می‌شود.

ایذه؛ شهری که نباید صنعتی شود

فعالان فرهنگی در شهرستان ایذه معتقدند ایذه شهری با ظرفیت‌های فراوان در حوزه کشاورزی-دامپروری و گردشگری است. این شهر هرگز صنعتی نبوده و با توجه به تجربه شهرهای صنعتی و آلوده مناطق مختلف استان خوزستان، مردم نیز چندان علاقه‌ای به صنعتی‌شدن این شهر ندارند؛ چراکه می‌دانند با آمدن صنعت، باید با آسمان پاک و آبی ایذه و دهدز خداحافظی کنند. بنابراین، باید گفت اگر قرار است این شهر به رشد و بالندگی برسد، تنها راه آن رونق گردشگری است.

یکی از امیدواری‌های مردم ایذه نهایی‌شدن و نتیجه‌بخشی پرونده ثبت جهانی ایذه تحت عنوان «منظر طبیعی–تاریخی شهر ایذه» در یونسکو است؛ پرونده‌ای که برای بازگشت به مسیر درست، به‌شدت نیازمند همراهی، گفت‌وگو، پیگیری و رفع نواقص و حل‌وفصل معارضان محلی توسط مدیران شهری و استانی است. اما درست در همان نقطه‌ای که نیاز به همراهی از سوی مدیران شهری احساس می‌شود، همین مدیران به‌واسطه نداشتن درک درست نسبت به میراث‌فرهنگی و پرونده جهانی شدن ایذه، اولین ضربه را بر پیکره میراث‌فرهنگی این شهر وارد می‌کنند.

در جدیدترین گزارش‌ها، شهرداری ایذه به‌بهانه ایجاد جاده سلامت و بدون کسب مجوز از سوی میراث‌فرهنگی خوزستان و پایگاه میراث‌فرهنگی آیاپیر، قصد تعرض به عرصه محوطه ۳۲۰۰ساله اشکفت سلمان را دارد. اگر انجمن‌های دوستدار میراث‌فرهنگی نبودند، باید امروز درباره یک فاجعه صحبت می‌کردیم؛ هرچند همین حالا هم شرایط از حد نگرانی گذشته و باید تا دیر نشده، برای جلوگیری از تعرض شهرداری ایذه، فکری اساسی کرد.

مدیران شهری نگاه فرهنگی ندارند

یکی از عمده نگرانی‌های دوستداران میراث‌فرهنگی در شهرهایی مثل ایذه، نبود نگاه فرهنگی در میان متولیان شهرداری است؛ همان نگاهی که باعث شده در حرکتی غیرفرهنگی و بدون کسب مجوز، لودرهای شهرداری به جان محوطه اشکفت سلمان بیفتند. «فرامرز خوشاب»، دبیر انجمن دوستداران میراث‌فرهنگی ایذه، درباره این مسئله به «پیام ما» می‌گوید: «موضوع تعرض شهرداری به محوطه‌های میراث‌فرهنگی و تخریب آثار تاریخی، تنها محدود به امروز نیست. این اتفاق پیش از این و در دهه گذشته توسط شهرداری ایذه درباره یکی دیگر از آثار شاخص ایذه یعنی عمارت منسوب به اتابکان نیز رخ داد. در آن سال‌ها، با اقدامات قانونی اداره‌کل میراث‌فرهنگی خوزستان و تلاش‌های فعالان میراث‌فرهنگی، شهردار وقت بازداشت و از ادامه تخریب جلوگیری شد. امیدواریم در مورد تعرض و تخریب عرصه اشکفت سلمان نیز قانون از میراث‌فرهنگی حمایت کند.» به‌گفته او، با تلاش فعالان محلی در حال حاضر فعالیت شهرداری در این زمینه متوقف شده است.

موضوع تخریب‌ها و تجاوز شهرداری ایذه تنها به اشکفت سلمان و الهک محدود نمی‌شود. شنیده می‌شود که شهردار ایذه هم‌زمان با این پروژه در پی اجرای پروژه عبور جاده از روی تپه باستانی سبزعلی است، تپه‌ای که قدمتی نزدیک به ۱۰ هزار سال دارد. این اقدام، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر به میراث ملی ایران وارد خواهد کرد. هرچند شائبه‌هایی درباره اقدام در راستای کسب مالکیت زمین‌های اطراف تپه سبزعلی نیز وجود دارد، با این شرایط و تشدید تحرکات شهرداری در اطراف محوطه‌های تاریخی، باید نگران تخریب‌های گسترده‌تری در آینده باشیم؛ مگر آنکه دستگاه‌های مسئول و قضایی به‌سرعت وارد عمل شوند.

خوشاب معتقد است: «آثار شاخص ایلامی ۳۲۰۰ساله موجود در اشکفت سلمان ایذه، نه‌تنها متعلق به خوزستان بلکه متعلق به همه کسانی است که دل در گرو این آب‌وخاک دارند. به‌دلیل اهمیت اسناد موجود در این نگارکندها، این انتظار وجود دارد که وزارت میراث‌فرهنگی با جدیت بیشتری موضوع ثبت جهانی ایذه را دنبال کند.»

اشکفت سلمان نیازمند کاوش دوباره

«محمد جوروند»، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان به «پیام ما» می‌گوید: «درباره موضوعات میراثی و تعرض به محوطه‌ها، با هیچ‌کس تعارف نداریم و در این راه از تمام ابزارهای قانونی در راستای مراقبت و مدیریت از مواریث ملی و جهانی استان خوزستان بهره خواهیم برد. اشکفت سلمان یکی از سایت‌های ارزشمند و مهم تاریخ ایران است که چنانچه اقدامات شهرداری بخواهد در این محوطه ادامه پیدا کند، بدون شک این محوطه تاریخی ارزشمند آسیب‌های جدی خواهد دید.» جوروند می‌گوید: «با وجود سنگ‌نوشته‌های میخی و نقش‌نگاره‌های بسیار مهم مربوط به دوره عیلام نو در اشکفت سلمان، این محوطه نیاز به کاوش مجدد دارد و درصورت انجام کاوش‌های جدید در محوطه اشکفت سلمان توسط کارشناسان، به‌طور قطع به یافته‌های جدیدی خواهیم رسید.»

«مهدی فرجی»، مدیر پایگاه میراث‌فرهنگی آیاپیر، درباره اهمیت این محوطه به «پیام ما» می‌گوید: «اشکفت سلمان دارای جایگاه ویژه‌ای در تاریخ عیلام است و از معدود جایگاه‌های دارای چشمه آب است که نقش بسیار ارزنده‌ای در مراسم آیینی و دینی عیلامیان داشته است. جدای از جایگاه دو اشکفت کوچک و بزرگ که قداست این مکان را تا هزاره‌های بعد از دوره عیلام نشان می‌دهند، وجود چهار نقش برجسته بی‌نظیر از دوره عیلام، که نخستین هم‌راستایی و جایگاه زن را نشان می‌دهد، بر اهمیت این مکان می‌افزاید. اما باید پرسید: آیا این محدوده تنها به این نقش برجسته‌ها محدود است؟ مسلماً خیر!» فرجی تأکید می‌کند: «اشکفت سلمان خود به‌تنهایی یک رکن اصلی پرونده ثبت جهانی منظر تاریخی-طبیعی ایذه بوده و آنقدر ویژگی‌های خاص دارد که بتواند به‌تنهایی ثبت جهانی شود. دست‌اندازی به هر بهانه‌ای، بدون داشتن مجوزهای لازم و طرح و برنامه‌های مصوب، می‌تواند خسارات جبران‌ناپذیری به وجهه جهانی این محوطه وارد کند. عملکرد شهرداری ایذه در این محدوده به‌هیچ‌وجه قابل‌دفاع نیست و بیانگر اهمیت نداشتن جایگاه‌های باستانی در میان برخی نهادهاست.» هرچند این امر مسبوق به سابقه است و سال‌ها پیش، پایگاه میراث‌فرهنگی آیاپیر با همکاری انجمن دوستداران میراث‌فرهنگی ایذه از اجرای طرح‌های بدون استعلام و بی‌برنامه شهرداران پیشین جلوگیری کرد.

فرجی می‌گوید: «اجرای طرح جاده سلامت، سنخیتی با روح عرصه مصوب اشکفت سلمان ندارد؛ در این محوطه بقایای راه باستانی، خود هدایتگر گردشگران و طبیعت‌دوستان خواهد بود. تخریب و دست‌اندازی به چنین محوطه‌ای، قطعاً از دید دفتر منطقه‌ای یونسکو در ایران دور نخواهد ماند. این حرکت شهرداری ایذه که بدون هماهنگی با پایگاه میراث‌فرهنگی آیاپیر و اداره‌کل میراث‌فرهنگی خوزستان صورت گرفته است، پذیرفتنی نیست.» میراث‌فرهنگی ایذه نشانه هویت و تاریخ ارزشمند این منطقه است. تخریب این میراث به هر شکل و با هر دلیل، فقط به تاریخ ما ضربه نمی‌زند، بلکه فرصت‌های گردشگری و اقتصادی را هم از بین می‌برد. اگر مسئولان شهری، میراث‌فرهنگی و مردم محلی در کنار هم برای حفاظت از این میراث تلاش نکنند، سرمایه‌ بزرگ فرهنگی و تاریخی ایران در خطر خواهد افتاد.