پیری جمعیت در دهه‌های پیش‌رو یکی از مهم‌ترین نگرانی‌هایی است که طی سال‌های اخیر ذهن بسیاری از سیاست‌گذاران را به خود به مشغول کرده؛ چرا که قرار است جمعیت سالمند کشور تا سال ۲۰۳۰، سه برابر شود.

اگرچه این تنها ایران نیست که با رشد جمعیت سالمند دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ اما مشکلاتی مانند مناسب‌سازی محیط، تجرد سالمندان، کمبود متخصصان طب سالمندی و نبود برنامه‌ریزی برای آینده سالمندان کشور می‌تواند به برخی بحران‌ها دامن زده و بحران‌های کنونی در این حوزه را نیز تشدید کند.

«احمد دلبری»، رئیس انجمن علمی طب سالمندی، با اشاره به داده‌های رسمی و تحلیل‌های جمعیت‌شناسی اظهار کرد: «دو برابر شدن جمعیت سالمندان در کشورهای توسعه‌یافته حدود ۱۰۰ سال طول کشیده؛ اما در ایران این تغییر ساختاری تنها طی ۴۰ سال رخ می‌دهد. اگر امروز برای این روند برنامه‌ریزی نکنیم، فردا با بحران‌های جدی اجتماعی و اقتصادی روبرو خواهیم شد.»

 او با اشاره به افزایش نرخ امید به زندگی در کشور افزود: «امید به زندگی در ایران به حدود ۷۵ سال رسیده؛ اما صرف افزایش طول عمر انسان‌ها کافی نیست. باید کیفیت زندگی سالمندان هم‌زمان ارتقا یابد. در سال ۱۳۵۵ فقط ۵ درصد جمعیت کشور را سالمندان بالای ۶۰ سال تشکیل می‌دادند؛ اما اکنون این عدد به بیش از ۱۱ درصد رسیده است.»

 به گزارش ایسنا، دلبری با بیان اینکه موضوع سالمندی تنها به سازمان بهزیستی مربوط نیست، گفت: «سه قوه مجریه، مقننه و قضائیه باید در این حوزه پای‌کار بیایند و همان‌طور که برای جوانی جمعیت بسیج ملی شکل گرفت، در حوزه سالمندی نیز باید عزم حکومتی شکل بگیرد. اگر امروز اقدام نکنیم، فردا بسیار دیر خواهد بود. سالمندی پدیده‌ای نوظهور و پیچیده است که بدون سیاست‌گذاری کلان، سرمایه‌گذاری جدی و مشارکت مردمی به بحرانی تبدیل خواهد شد که آینده اجتماعی کشور را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.»

 ایران پیرترین کشور منطقه

 «محمدرضا اسدی»، مدیرکل دفتر ریاست سازمان بهزیستی در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان تغییرات نگران‌کننده روند پیری جمعیت در ایران اظهار کرد: «پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که تا ۱۵ سال آینده، کشور ما به پیرترین کشور منطقه و طی ۳۰ سال آینده به یکی از پیرترین کشورهای جهان تبدیل می‌شود. این وضعیت از دو منظر قابل‌بررسی است؛ از یک سو، پیری جمعیت می‌تواند تهدیدی برای کشور باشد و از سوی دیگر، فرصتی برای بهره‌برداری از تجربیات و خرد افراد سالمند در عرصه‌های مختلف است. بااین‌حال متأسفانه، تاکنون برنامه‌ای جامع برای مواجهه با این چالش‌ها تدوین نشده است.»

 این مسئول سازمان بهزیستی دررابطه‌با برنامه‌های بهزیستی برای آینده جمعیت سالمندی کشور اظهار کرد: «با ارتقای سطح شورای‌عالی سازمان بهزیستی و توجه ویژه معاون اول رئیس‌جمهور به این موضوع، امیدواری‌هایی برای بهبود وضعیت ایجاد شده است. این تغییرات نشان‌دهنده آن است که سیاست‌گذاران کلان کشور نسبت به این زنگ خطر آگاه شده‌اند و احتمالاً دستگاه‌های مرتبط با این موضوع شتاب بیشتری خواهند گرفت. در همین راستا، باتوجه‌به سیاست‌های جدید، طرح «سلام» در سازمان بهزیستی به‌عنوان یک برنامه‌محوری در حال اجراست. این طرح باهدف پرداختن به مسائل سالمندی و استفاده از ظرفیت‌های محلی طراحی شده است و در قالب آن تسهیل‌گران آموزش‌دیده در محلات، با همکاری مردم و نهادهای مختلف مانند مدارس، مساجد و پایگاه‌های بهزیستی، به دنبال اجرای برنامه‌هایی برای حمایت از سالمندان هستند.»

 او ادامه داد: «در هفته گذشته نیز تفاهم‌نامه‌ای میان وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی و وزیر آموزش‌وپرورش به امضا رسید که نشان‌دهنده عزم جدی دولت در این راستا است. این همکاری می‌تواند به حل بسیاری از مشکلات حوزه سالمندی در محلات کمک کند. تجربه‌های موفقی که در زمینه محله‌محوری و اجتماع‌محوری به‌دست‌آمده، می‌تواند راهگشای فعالیت‌ها باشد. سازمان‌های مختلف با بهره‌گیری از تجربیات گذشته، به دنبال ایجاد بستری مناسب برای مشارکت افراد سالمند در جامعه هستند. این رویکرد می‌تواند به‌عنوان یک الگوی موفق برای دیگر مناطق کشور نیز مطرح شود.»

آمادگی انجمن‌های پزشکی

 اسدی همچنین با بیان اینکه در راستای ارتقای سلامت سالمندان، انجمن‌های علمی پزشکی مختلف در ایران وارد همکاری با سازمان بهزیستی شده‌اند، گفت: «انجمن علمی اپتومتری ایران با طرحی جامع در نظر دارد تا از سه نوع آسیب چشمی شایع در دوران سالمندی، شامل آب‌مروارید، آب‌سیاه و عوارض پیرچشمی ناشی از دیابت و… پیشگیری و در صورت بروز بیماری آنها درمان کند. همچنین در جلسه مشترک سازمان بهزیستی با انجمن علمی شنوایی‌شناسی، توافقاتی برای ایجاد یک برنامه غربالگری شنوایی در میان سالمندان به امضا رسید. این برنامه شامل غربالگری وضعیت تعادل سالمندان نیز خواهد بود که می‌تواند به کاهش نارسایی‌های جسمی و حرکتی کمک کند.»

 او افزود: «انجمن‌های علمی دیگر از جمله کاردرمانی و گفتاردرمانی نیز در این زمینه فعال شده‌اند که هدف آنها پیش‌بینی و درمان اختلالات گفتاری سالمندان ناشی از بیماری‌هایی مانند سکته بود. همچنین، جلسه‌ای با انجمن علمی فیزیوتراپی در هفته آینده برنامه‌ریزی شده است تا در خصوص مشکلات حرکتی سالمندان بحث و تبادل نظر شود. انجمن علمی ژنتیک نیز به این همکاری‌ها پیوسته و در تلاش است تا آگاهی‌رسانی‌های لازم را در این حوزه انجام دهد. استفاده از ظرفیت‌های محلات و مشارکت انجمن‌های علمی در زمینه‌های مختلف انسانی، پزشکی و توان‌بخشی می‌تواند به کاهش دغدغه‌های مربوط به آینده سالمندی در کشور کمک کند. باتوجه‌به این همکاری‌ها، امیدواری‌ها برای دستیابی به سالمندانی سالم و فعال در آینده افزایش‌یافته است. این اقدامات نشان‌دهنده عزم جدی مسئولان و متخصصان برای بهبود کیفیت زندگی سالمندان و بهره‌برداری از تجربیات آن‌ها در توسعه کشور است.»

کمبود متخصصان طب سالمندی

 یکی از مشکلات و نگرانی‌ها در حوزه سالمندی، کمبود متخصصان طب سالمندی است. دبیرخانه شورای ملی سالمندان در فروردین‌ماه ۱۴۰۲ در گزارشی اعلام کرد که سرانه طب سالمندی تقریباً صفر است. رشته طب سالمندی از سال ۱۳۹۱ توسط دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تأسیس شد و دانشگاه علوم پزشکی ایران نیز از سال ۱۳۹۲، پذیرش محدود دستیاران تخصصی این حوزه را مدنظر قرار داد. هدف از تأسیس این رشته این است که سالمندان پس از مراجعه به پزشک با تخصص طب سالمندی، از نظر ابتلا به تمام بیماری‌های احتمالی معاینه شده و ضمن بررسی بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی، مراحل درمان بیماری‌ها را شروع کنند تا پس از درمان، با فراغ‌بال بیشتر در فضای جامعه و خانواده حضور پیدا کنند.

 بر اساس این گزارش، «یدالله ابوالفتحی ممتاز»، عضو هیئت‌علمی مرکز تحقیقات سالمندی، اعلام کرد که آمار پزشکان متخصص طب سالمندی در کشور، فقط ۲۳ نفر است و پذیرش دانشجوی این تخصص، نیز متوقف شده است، ضمن اینکه در برخی مناطق متخصص طب سالمندی وجود ندارد. آمار این تعداد از متخصصان طب سالمندی باتوجه‌ به روند روبه‌رشد جمعیت سالمند کشور به‌شدت نگران‌کننده است.

 اسدی که خود از اعضای هیئت‌مدیره سازمان نظام‌پزشکی نیز است در ایران رابطه گفت: «توجه تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران در حوزه‌های بهداشت و درمان به رشد طب سالمندی کم‌رنگ بوده و نیاز به تغییر رویکرد دارند. در سال‌های گذشته، پزشکان دوره‌های تخصصی طب سالمندی را گذرانده‌اند، اما هنوز نیاز به توجه بیشتری به این حوزه احساس می‌شود. با ارتقای جایگاه شورای ملی سالمندی، امیدواری‌ها برای جلب‌توجه بیشتر به این موضوع افزایش‌یافته است. متخصصین این حوزه نه‌تنها در زمینه عمومی سالمندی، بلکه در زمینه‌های خاص مانند جراحی سالمندی نیز موردنیاز هستند.»

مناسب‌سازی محیط از شعار تا عمل

 یکی از چالش‌های مهمی سالمندان، رفت‌وآمدهای روزانه در محیط‌های شهری و رسیدگی به کارهای روزمره خود در این زمینه و میزان دسترسی‌های آنها به امکان و محیط است. فراهم‌کردن این دسترسی‌ها با عنوان «مناسب‌سازی محیط» مطرح می‌شود. نبود مناسب‌سازی برای سالمندان عملاً محروم‌کردن آنان از رفت‌وآمدهای روزمره، تفریح و بسیاری از امور دیگر است. مدیرکل دفتر ریاست سازمان بهزیستی دراین‌رابطه اظهار کرد: «بسیاری از افراد تصور می‌کنند که مناسب‌سازی تنها مختص افراد معلول است، درحالی‌که سالمندان نیز با محدودیت‌های حرکتی متنوعی مواجه هستند. بر همین اساس مناسب‌سازی باید شامل تمامی اقشار جامعه از جمله سالمندان و خانم‌های باردار نیز باشد. اعتبارات کم و نبود درک صحیح تصمیم‌سازان از اهمیت مناسب‌سازی، از جمله دلایل اصلی مشکلات موجود در این حوزه است. اگر نگرش تصمیم‌سازان تغییر کند، می‌توان با مشارکت فکری و عملی جامعه، محیط‌هایی مناسب برای تمامی افراد ایجاد کرد.»

سالمندان مجرد، تنهایی و انزوا

 به گفته دلبری تنهایی و انزوای سالمندان یکی از جدی‌ترین بحران‌های پیش‌رو است و روند تجرد قطعی و کاهش فرزندآوری این بحران را تشدید خواهد کرد. او دراین‌رابطه گفت: «در حال حاضر حدود ۸۰ تا ۹۰ هزار سالمند مجرد در کشور داریم که پیش‌بینی می‌شود این رقم تا سال ۱۴۳۰ به بیش از ۲.۵ میلیون نفر برسد. روند تجرد قطعی، کاهش فرزندآوری و کوچک‌شدن خانواده‌ها، این بحران را تشدید خواهد کرد. ما به سمتی در حال حرکت هستیم که میلیون‌ها سالمند در آینده نه فرزند دارند، نه بیمه، نه مسکن و نه مستمری. این واقعیت می‌تواند به موجی از نارضایتی اجتماعی، فقر سالمندی و فرسایش روانی منجر شود.»

 اسدی دررابطه‌ با پیش‌بینی‌های سازمان بهزیستی برای سالمندان مجرد گفت: «برنامه‌هایی مانند «بانک زمان» به‌عنوان یکی از راهکارها برای حل این مشکل مطرح شده‌اند. این برنامه می‌تواند از ظرفیت جوانان و دانشجویان برای ارائه خدمات مراقبتی به سالمندان استفاده کند. باید از هم‌اکنون برنامه‌ریزی‌های لازم برای بیمه‌ها و خدمات مراقبتی سالمندان انجام شود تا این افراد بتوانند از خدمات درمانی و نگهداری بهره‌مند شوند. دولت باید اقدامات جدی را در این زمینه پیگیری کند تا آینده سالمندان کشور تأمین شود.»