شش ماه پیش از آنکه شعله‌های آتش به جان کلیسای قرون وسطایی نوتردام بیفتد، «ایو اوبلمن»، رئیس شرکت آیکونِم، ایده ساخت نسخه دیجیتالی نوتردام را در سر داشت، اما با این تصور که وقت برای اجرایی کردن آن بسیار است، انجامش را به زمانی دیگر موکول کرد. نوتردام اما در آتش سوخت و این فرصت برای همیشه از دست رفت. حالا قرار است همان ایده در بعدی وسیع‌تر و با جزئیاتی بیشتر اجرایی شود. هفته گذشته «برد اسمیت»، نائب‌رئیس مایکروسافت، اعلام کرد این شرکت با همکاری وزارت فرهنگ فرانسه و شرکت فرانسوی آیکونم -که به‌شکل تخصصی در دیجیتالی‌کردن اماکن فرهنگی و تاریخی فعالیت دارد- در حال تهیه کپی دیجیتال کلیسای نوتردام است. آیکونم و مایکروسافت پیش‌ازاین تجربه همکاری در تهیه کپی دیجیتال کلیسای سن‌پیتر در واتیکان را داشتند، پروژه نوتردام اما تخصصی‌تر و گسترده‌تر است. دوربین‌های پیشرفته، اسکنرهای لیزری و پهپادها، از تمامی زوایا و اجزای نوتردام تصویربرداری خواهند کرد. این مدل دیجیتال علاوه‌بر ایجاد آرشیوی جامع از ساختار کلیسا، به‌گفته اوبلمن، می‌تواند در روندهای مرمت و بازسازی آینده بنا هم کارآمد باشد. این نسخه سه‌بعدی، از طریق پایش خودکار، می‌تواند کوچکترین تغییرات ساختاری از جمله ترک‌های جزئی را هم شناسایی کند. اوبلمن در گفت‌وگو با آبزرور گفته است: «به‌باور من، این فناوری در آینده انقلابی در حوزه مرمت آثار تاریخی رقم خواهد زد.» او تأکید کرده که در نسخه دیجیتالی زوایایی که همیشه از دید بازدیدکنندگان پنهان بودند نیز قابل‌ دسترسی است: «ما قادر خواهیم بود فضاهای زیر سقف، ساختار چوبی و تمام جزئیاتی که نمی‌توانید ببینید را به نمایش بگذاریم.» به‌گفته او، این پروژه شامل دیجیتالی‌کردن صحنه‌های تاریخی اپرا و میلیون‌ها اثر هنری موجود در نوتردام هم می‌شود.

شاخص‌ترین بنای قرون وسطایی پاریس قرار است با کمک ابزارهای هوش مصنوعی و فناوری‌های روز، جزو نخستین بناهای تاریخی باشد که کپی دیجیتال دقیقی برای آن تهیه می‌شود. مایکروسافت اعلام کرده است هدفی که در این پروژه دنبال می‌کند، «حفظ دائمی جزئیات نوتردام به‌صورت دیجیتال است، به‌طوری‌که ساختار، تاریخ و نمادگرایی آن محافظت شود و برای نسل‌های آینده قابل‌ دسترس باشد.» به‌گفته اسمیت، آنها به‌دنبال تولید مدلی سه‌بعدی و بسیار دقیق از نوتردام و ایجاد امکان دسترسی به این اثر برای طیف گسترده‌تری از مردم دنیا در فضایی تعاملی هستند. هنوز برآورد دقیقی از هزینه‌های پروژه صورت نگرفته، اما رسانه‌های فرانسه به‌نقل از اسمیت نوشته‌اند این پروژه حداقل یک سال طول می‌کشد و احتمالاً چند میلیون دلار هزینه در بر دارد.

کپی دیجیتال و مسئله حفاظت

شاید در نگاه اول این‌طور به‌نظر برسد که کپی دیجیتال از یک اثر تنها می‌تواند بازدید از آن را تسهیل و یا دسترسی‌های بیشتری ایجاد کند، اما در برنامه‌ای که این پروژه دنبال می‌کند، قرار است این نسخه دیجیتال گامی نو در حوزه حفاظت و مرمت از میراث‌فرهنگی هم بردارد. 

به‌طور‌کلی «کپی دیجیتال، یک نسخه مجازی دقیق از یک شیء یا بنا است که با کمک اسکن لیزری ایجاد می‌شود. به‌این‌ترتیب که اسکنرهای لیزری در داخل و اطراف آن قرار می‌گیرند، هزاران پرتو در ثانیه ارسال می‌کنند که سطح، زاویه و جزئیات را ثبت می‌کند. اسکنر فاصله هر نقطه‌ای را که لیزر به آن برخورد می‌کند، اندازه‌گیری می‌کند و یک مدل سه‌بعدی کامل می‌سازد.» این همان کاری است که اندرو تالون در نوتردام انجام داد، در پروژه جدید اما قرار است فضاها عینی‌تر و تعاملی‌تر باشند و در کنار دقت در جزئیات بنا، تجربه متفاوتی از حضور میراث‌فرهنگی در جهان دیجیتال رقم بخورد. علاوه‌براین، در حوزه حفاظت از بنا هم پیش‌بینی‌هایی در این پروژه صورت گرفته است. در یک مقاله تخصصی که در سایت church heritage در مورد این پروژه منتشر شده، آمده است: «کلیساهایی مانند نوتردام با مواد مقاومی مانند سنگ آهک و ماسه‌سنگ ساخته شده‌اند، اما پس از قرن‌ها این مواد آسیب‌پذیرتر می‌شوند. کپی دیجیتال به مرمتگران این امکان را می‌دهد که از وضعیت هر عنصر ساختمانی آگاه شوند. با اتصال این داده‌ها به تحلیل‌های مواد، آنها می‌توانند تعیین کنند که مصالح اصلی چگونه با مرور زمان فرسوده شده‌اند و کدام مواد جایگزین مناسبی خواهند بود. این فناوری به مرمتگران کمک می‌کند مواد مختلف را شبیه‌سازی و پیش‌بینی کنند که ساختمان چگونه در آینده دوام خواهد آورد. این تحلیل‌های دقیق این امکان را فراهم می‌کند که مواد انتخابی نه‌تنها با طراحی اصلی بنا هماهنگ باشند بلکه در برابر آلودگی‌های مدرن و تغییراقلیم مقاوم‌تر باشند. یکی از بزرگترین مزایای کپی دیجیتال این است که مرمتگران می‌توانند با استفاده از آن، سناریوهای آینده را آزمایش کنند. آنها می‌توانند واکنش نوتردام در بارش‌های سنگین را پیش‌بینی کنند یا آثار شرایط اقلیمی مانند موج‌های گرما را بر بنا مشاهده کنند. به‌این‌ترتیب، می‌توانند مشکلاتی را که ممکن است در دهه‌های آینده بروز کند، پیش‌بینی کنند و برنامه‌هایی برای پایداری کلیسا داشته باشند. با کپی دیجیتال، می‌توانیم چشم‌انداز وسیع‌تری داشته باشیم، درحالی‌که نوتردام را حفظ می‌کنیم، برای آینده آن برنامه‌ریزی کنیم.»

نگاه فرهنگی به میراث‌فرهنگی

عصر پانزدهم آوریل ۲۰۱۹ وقتی آتش به جان کلیسای پرخاطره و تاریخ نوتردام افتاد و چشم‌های جهان را نگران به‌سمت خود کشید، شاید کمتر کسی فکر می‌کرد این بنا دوباره روزهای شکوه را ببیند. آن روزها فرانسه با اعتراضات هفتگی شنبه‌های سفید روبه‌رو بود و اوضاع سیاسی مطلوبی نداشت، مکرون اما بعد از آتش‌سوزی فارغ از تمام هیاهوهای سیاسی در کشورش، مقابل دوربین تلویزیون ایستاد و از آتش‌سوزی نوتردام گفت و قول داد ظرف پنج سال آن را بازسازی کند. واکنش دولتمردان فرانسه به این اتفاق، نشان می‌داد حساب میراث تاریخی را از بسیاری مسائل جدا کرده‌اند. کمک‌های مردمی از سراسر دنیا به نوتردام رسید تا پنج سال بعد و در هفتم دسامبر ۲۰۲۴ درهای نوتردام دوباره باز شود. در طول بازسازی نوتردام هم که سیاست فرانسه با چالش‌هایی مواجه بود، روند مرمت و بازسازی نوتردام هرگز زیر سایه اتفاقات سیاسی نرفت، هر چند آیین بازگشایی بنا رنگ‌وبوی پررنگ سیاست به خود گرفت، اما متخصصان در پنج‌سالی که بنا مرمت می‌شد، تنها نگاه تخصصی و علمی به آن داشتند و روند این مرمت به شکلی اصولی با تکیه بر مبانی علمی پیش رفت. حالا قرار است نوتردام در فضای دیجیتال و با کمک هوش مصنوعی جاودانه شود. اتفاقی که شاید بتوان آرزوی وقوعش را در بسیاری از بناهای تاریخی ایران و جهان داشت. 

سد محافظه‌کاری در مقابل دیجیتالی‌شدن میراث‌فرهنگی

پیش از طرح موضوع کپی دیجیتال برای بناهای تاریخی که بالطبع هزینه بالایی دارد، دیجیتال‌سازی اشیای موزه‌ای و بناهای تاریخی سال‌هاست که به مأموریتی جدی برای متولیان میراث‌فرهنگی در سراسر جهان تبدیل شده است. موضوعی که یونسکو هم بر آن تأکید دارد و بارها به‌بهانه‌های مختلف و در مناسبت‌های جهانی مرتبط با میراث‌فرهنگی سعی در یادآوری اهمیت آن برای مدیران بخش میراث‌فرهنگی کشورها داشته است. تأکید یونسکو به توجه به مستندسازی دیجیتال میراث‌فرهنگی ملموس و ناملموس موضوعی است که در مقالات متعدد و اظهارنظرهای کارشناسی بر آن تأکید می‌شود. بسیاری از کشورها اما فوریت و ضرورتی برای توجه به این امر احساس نمی‌کنند و این امر را به‌بهانه‌های واهی به زمانی دیگر موکول می‌کنند. درحالی‌که تجربه‌های جهانی نشان داده است بهره‌مندی از این امکانات می‌تواند روند حفاظت و مرمت و معرفی آثار را به میزان قابل‌توجهی بهبود بخشیده و تسهیل کند. 

ایران یکی از کشورهایی است که مسئله دیجیتال‌سازی در آن چنان‌که باید، مورد توجه قرار نگرفته و یا در اقداماتی ابتدایی متوقف مانده است. این مسئله آنقدر برای متولیان امر فرهنگ ضروری نبوده که تابه‌امروز حتی یک فهرست ساده دیجیتال در بسیاری از موزه‌ها و آثار تاریخی، به ویژه از آثار و بناهای تاریخی و فرهنگی در اختیار نهادهای خاص تهیه نشده است. با وجود امکاناتی که در این حوزه در دسترس است، بسیاری از بخش‌های مرتبط با میراث‌فرهنگی همچنان ترجیح می‌دهند به فناوری‌های روز بی‌اعتماد باشند. جنگ اخیر اما هشداری جدی بود برای توجه به ضرورت این امر نه‌تنها در وزارت میراث‌فرهنگی که در میان تمام نهادها و ارگان‌های خاص که بخشی از آثار و بناهای ارزشمند تاریخی ایران را در اختیار دارند. این حقیقت شاید برای بسیاری عجیب باشد، اما هنوز بسیاری از مراکز تاریخی و موزه‌های کشور حتی سایت فعالی که بتواند با بروشورهای دیجیتال و یا اطلاعات آنلاین در دسترس، به پژوهشگران و بازدیدکنندگان خدمات ارائه کند و یا بازدید مجازی داشته باشد، ندارند؛ آن‌هم در روزهایی که جهان به ساخت کپی دیجیتال بناهای فاخر و آثار ارزشمند موزه‌ای خود فکر می‌کند. 

کلیسای نوتردام نمادی است از برخوردی که دولت‌ها می‌توانند با آثار تاریخی خود داشته باشند. پس از آتش‌سوزی، دولت فرانسه با کمک‌های بین‌المللی در زمانی کوتاه بنا را بازسازی کرد و حالا زندگی دوم نوتردام با تهیه کپی دیجیتال سه‌بعدی آغاز خواهد شد، پروژه‌ای که این بنای قرون وسطایی را در عصر دیجیتال جاودانه خواهد کرد. این تجربه نشان می‌دهد راه حفاظت و حتی جاودانگی آثار تاریخی راه چندان سختی نیست، تنها باید اراده دولت‌ها و دغدغه آنها برای حفاظت از این آثار بر تمام ادعاها و سخنان تکراری و نگاه‌های رؤیاپردازانه و اخبار عوام‌فریب غلبه کند.