مرزها پدیده‌هایی قراردادی هستند که محدوده قلمرو سیاسی و اقتصادی و قضایی کشورها را تعیین می‌کنند. بسته به نوع روابط بین کشورهای دو سوی مرز، اهمیت و شکل حفاظت از این مرزها هم تغییر می‌کند. برخی کشورها برای نشان دادن امنیت مرزی خود به گردشگران از مناطق مرزی به عنوان یک جاذبه گردشگری بهره می‌برند. اما در بسیاری از مرزها به ویژه در منطقه خاورمیانه، به رغم وجود ظرفیت‌های متنوع فرهنگی، تاریخی و طبیعی، تاکید چندانی برای معرفی آنها صورت نمی‌گیرد.

تفاوت‌های چشمگیر در دو سوی مرز
در سالهای اخیر آمارهای مربوط به سفر گردشگران ایرانی به شهر وان ترکیه برای خرید در جشنوارهای پایان سال میلادی بارها خبرساز شده و این سوال را مطرح می‌کنند که چرا از ظرفیت شهرهای مرزی ایران تا این اندازه غفلت می‌شود. فروردین امسال رئیس خانه اقتصاد ایران و ترکیه اعلام کرد: «با سفر بیش از یک میلیون نفر به شهر وان ترکیه، بیش از ۱.۵ میلیارد دلار برای اقتصاد این کشور در آمد در سال گذشته ایجاد شده است» این در حالی است که شهرهای مرزی ایران می‌توانند با یک سیاستگذاری صحیح مقصد گردشگران داخلی در حوزه گردشگری خرید باشند و اقتصاد شهرهای مرزی ایران تاثیر مثبت این سیاست‌ها را تجربه کنند. بازارهای فعال در شهرهای جلفا و ماکو این ظرفیت را دارند که گردشگران خرید را به خود جذب کنند، اما شرایط مربوط به شهرهای مرزی و تصمیمات و سیاستگذاری‌های کلان در این زمینه مانع از بهره‌مندی از این فرصت شده و در ماه‌هایی که در آن سوی مرزها جشنواره‌های پر رونق پایان سال میلادی برپاست، بازارهای مرزی شمال غرب کشور گرفتار رکود هستند. سایه تصمیمات بین‌المللی هم در سالهای اخیر بر نگرانی‌های موجود در این مناطق دامن زده است، در صورت ایجاد کریدور زنگزور در ارمنستان -به رغم اعلام مخالفت صریح ایران- اقتصاد این مناطق بیش از همیشه تحت تاثیر قرار خواهد گرفت و لازم است پیش از بروز بحران چاره‌ای برای رونق بخشیدن به این مناطق -به ویژه جلفا و حاشیه ارس- در سیاست‌‎های کلان کشور اندیشیده شود.

بالا رفتن هزینه سفر داخلی برای ایرانیان آنها را جذب سیاستهای حمایتی دولت ترکیه از گردشگری این کشور کرده است. سیاستهایی که یک سفر چند روزه به وان را برای ایرانیان به مراتب به صرفه‌تر از همان سفر به یکی از مقاصد داخلی یا شهرهای شمال غرب کشور می‌کند. علاوه بر این بازارچه‌های مرزی شمال غرب که زمانی با اجناس وارداتی با کیفیت شناخته می‌شدند و در زمینه گردشگری خرید رونق داشتند، حالا با اجناس چینی رنگ باخته‌اند. شهرهایی مثل جلفا به رغم دارا بودن زیرساختهای مناسب از قبیل هتل، مهمانسرا، جاده و به ویژه جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی و طبیعی همچنان از فقدان مدیریت مقصد در ماههای پایانی سال که فصل خرید در میان ایرانیان است رنج می‌برند. هر چند مسائل معیشتی، تورم، اقتصاد نابسامان و کاهش ارزش پول ملی هم به این رکود و کاهش سفر داخلی دامن زده، اما با برنامه‌ریزی صحیح و تغییر نگرش نسبت به ظرفیت‌های موجود در این مناطق می‌توان تغییراتی در آمارهای گردشگری ایجاد کرد. مشابه سیاستی که ترکیه برای جذب گردشگران ایرانی به وان در پیش گرفت و حتی در دوران اوج گرفتن مشکلات اقتصادی و معیشتی در ایران، توانست میزان قابل توجهی از ایرانیان را جذب بازارهای خود کند.

نگاه به شهرهای مرزی مبتنی بر توسعه گردشگری نبوده
«سیدمصطفی فاطمی» مدیرکل دفتر توسعه گردشگری داخلی، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره مدیریت مقصد و توجه وزارت میراث فرهنگی به معرفی جاذبه‌ها در مناطق مرزی می‌گوید: «وقتی در مورد گردشگری در مناطق مرزی صحبت می‌کنیم، باید به ابعاد مختلفی توجه کنیم؛ از یک‌سو آثار تاریخی و فرهنگی و از سوی دیگر، باید در نظر بگیریم که گردشگری در این مناطق باید بخشی از استراتژی کلان گردشگری کشور باشد و به‌طور هماهنگ با دیگر بخش‌های اقتصادی و زیرساختی کشور پیش رود» فاطمی در خصوص وضعیت فعلی گردشگری در شهرهای مرزی و ملزومات توسعه آن می‌گوید: «مناطق مرزی به‌ویژه در ایران، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. این مناطق نه‌تنها می‌توانند در تقویت روابط اقتصادی با کشورهای همسایه مؤثر باشند، بلکه به‌عنوان دروازه‌های فرهنگی ایران، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر داخلی و خارجی دارند. با این حال، هنوز در بسیاری از این مناطق، گردشگری به‌عنوان یک اولویت اصلی مطرح نمی‌شود. در بسیاری از این نقاط مرزی، تکیه بیشتر بر مسائل اقتصادی است» فاطمی معتقد است: «در صورتی که نگرش‌ها تغییر کرده و مناطق مرزی به‌عنوان مقاصد گردشگری مورد توجه قرار گیرند، می‌توانیم به شکلی مؤثرتر از ظرفیت‌های این مناطق بهره‌برداری کنیم. اگر نگاه به این مناطق در سطح کلان به سمت گردشگری تغییر کند، می‌توانیم علاوه بر تقویت اقتصاد مرزنشینان، زیرساخت‌های گردشگری را توسعه داده و وضعیت امنیتی و حفاظتی این مناطق را نیز بهبود بخشیم. به عبارت دیگر، گردشگری می‌تواند به‌عنوان یک ابزار برای ارتقای امنیت، توسعه اقتصادی و حتی بهبود روابط بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد. علاوه بر این، گردشگری در مناطق مرزی می‌تواند به ایجاد تعاملات مثبت با کشورهای همسایه منجر شود که در نهایت موجب تقویت دیپلماسی و گسترش روابط فرهنگی خواهد شد»

او در خصوص وضعیت فعلی گردشگری و مقایسه با شهرهای مرزی همسایگان و موفقیتی که به ویژه در زمینه گردشگری خرید دارند، می‌گوید: «مهم‌ترین تغییر، باید در نگرش به مناطق مرزی باشد. اگر این مناطق به‌عنوان یک مقصد گردشگری جدی در نظر گرفته شوند، می‌توانند تحول بزرگی در زمینه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایجاد کنند. البته تصمیم‌گیری‌های اجرایی مربوط به مرزها و تغییرات ساختاری در این زمینه، در حیطه وظایف وزارت گردشگری نیست. اما اگر این تغییر نگرش در سطح کل کشور و در بین سیاستگذاران ایجاد شود، می‌تواند تحولی جدی در مناطق مرزی کشور رقم بزند و به گردشگری کشور کمک کند». به باور فاطمی حتی نگاه اقتصادی در شهرهای مرزی هم ناظر بر موضوع گردشگری نیست، در صورتی که در بسیاری از شهرهای مرزی کشور، علاوه بر رونق گردشگری می‌تواند معیشت مرزنشینان را هم تحت تاثیر قرار دهد.
شهرهای مرزی ایران با وجود برخورداری از جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی منحصر به‌فرد، هنوز نتواسته‌اند به‌طور کامل از ظرفیت‌های خود در عرصه گردشگری بهره‌برداری کنند. تغییر رویکردهای مدیریتی و توجه ویژه به این مناطق می‌تواند نقش موثری در ارتقاء اقتصاد محلی و توسعه گردشگری داشته باشد.