دولت می‌گوید می‌خواهد تعاونی‌ها را سامان دهد یا بازتعریفی در نقش تعاون در اقتصاد روستایی داشته باشد. این اجرا در شرایط فعلی زیست تعاونی‌های کشور قابل اعتناست؟

انتقاد شما به تعداد بسیار زیاد آنان است یا اینکه تعاونی‌ها در عمل بخشی از فرایند تکمیل زنجیره ارزش نیستند؟

 این یک موضوع اساسی است؛ اما فقط یک قسمت موضوع است. تعاونی باید در زنجیره ارزش بتواند فعالیت کند؛ اما اگر بخواهیم به این موضوع به‌صورت اساسی‌تر نگاه کنیم این می‌شود که توسعه کشاورزی باید از دامن توسعه روستایی تعریف شود. این که فقط یک عنصری از توسعه کشاورزی بگیریم؛ اما متن نهادهای توسعه روستایی را تعریف نکنیم ممکن نیست. حتماً شکست می‌خوریم. در سیاست‌های جهانی هم ابتدا این طور بوده است که به توسعه کشاورزی با مصادیقی مانند توسعه ماشین‌آلات کشاورزی، کوددهی و مانند آن توجه می‌شد. در طول زمان ناکارآمدی این سیاست خودش را نشان داد. اگر توسعه روستایی را در دستور کار قرار ندهید توسعه کشاورزی متوقف می‌ماند و به ضد آن تبدیل می‌شود. مانند شخم‌زدن‌هایی که زمین را سفت‌تر می‌کند یا کود اضافی که ثمری ندارد و فقط زمین را مسموم می‌کند یا گسترش بی‌برنامه زمین‌های کشاورزی که منابع آب تجدیدپذیر را از بین می‌برد. با آغاز انقلاب یک اشتباه بزرگی رخ می‌دهد که من آن را انقلابی‌گری خورده بورژوایی نامیدم. این انقلاب خرده‌مالکی را تقویت می‌کند و الان نمی‌دانند با آن چه کنند. این خرده‌مالکی موجب می‌شود که زمین کشاورزی هر سال بیشتر از قبل از دست می‌رود. به‌خصوص که بورژوازی مستغلات رانتی به زمین چشم دوخته و حتی توانسته است برنامه هفتم را تسخیر کند تا بتواند زمین‌های کشاورزی را به مسکن اختصاص دهد. به معنای واقعی تسخیر می‌کند. حالا با این زمینه‌سازی می‌دانیم که اگر ما یک مجموعه نهادی کامل را تعریف نکنیم که هم توسعه روستایی را در پیوند با شهری تعریف نکند. یعنی دیگر تعاونی به معنای سنتی‌اش مطرح نیست. به این موضوع کارشناسان خبره ما توجه کرده‌اند و منظومه‌ها یا مجموعه‌های روستایی را در دستور کار قرار داده بودند. این مجموعه‌ها و منظومه‌ها تقسیم کار کرده و روستاها را تخصصی‌تر می‌کنند. به‌این‌ترتیب زنجیره ارزش را به‌صورت تخصصی سامان می‌دهند. یک روستا که معمولاً یک واحد کوچکی است که نمی‌تواند در همه زمینه‌ها تخصص پیدا کند. یا در زنجیره ارزش یک تعاونی بتواند همه کارها را خودش انجام دهد. این در توسعه روستایی برای یک شبکه تعریف می‌شود. یک روستا به‌تنهایی نمی‌تواند «رشدکده» تشکیل بدهد؛ اما یک منظومه روستایی می‌تواند. یک منظومه می‌تواند رشدکده تشکیل دهد، بازاریابی کرده و فعالیت‌ها به متکثر کند تا هم جمعیت روستا ناچار به مهاجرت نباشند و هم روستا نوآور شود. نکته بعدی این است که کشاورزی باید هدفمند باشد. شما تعاونی را برای هوشمندسازی کشاورزی تشکیل می‌دهید. اگر شمارانت و مواردی که اتفاقاً برنامه هفتم را هم تسخیر کرده است مجاز اعلام کنید که مثلاً مسکن دوم در روستاها ساخته شود، کدام روستایی است که در این مشکلات کشاورزی و معیشت در روستا زمینش را مسکن دوم اختصاص ندهد؛ بنابراین باید جلوی رانت‌جویی در زمین را گرفت. این گونه می‌توان توسعه کشاورزی را رقم زد. من فقط به گوشه‌هایی از آن اشاره کردم. این امور باید سامان پیدا کند تا تعاونی کشاورزی بتواند کار کند. به‌ازای همه تجربه‌های شکست‌خورده ما نمونه‌های موفقی هم داریم که در زمین‌های بزرگ تعاونی‌ها توانستند در جنبه‌های مختلفی فعالیت کنند. یک نمونه آن در آذربایجان غربی است که در بخش‌هایی مانند ترویج، دامداری، ماشین‌آلات کشاورزی و سایر بخش‌های مرتبط با هم تشکیل تعاونی دادند. تعاونی اعتبار هم تشکیل دادند که پشتیبانی کنند. این کار را برای زمین‌های کوچک باید به کمک دولت و به‌صورت منظومه‌های روستایی اجرایی کرد. دولت باید برای سطوح مختلف کشاورزی و بهره‌برداری کشاورزی آن را تعریف کند. اما به‌خاطر شیوه‌های نادرست و وابسته کردن کشاورز به یک‌تکه زمین، سرمایه اجتماعی تعاون را در روستاها از بین بردند؛ بنابراین از این بابت باید کار فرهنگی در روستاها صورت بگیرد. چون دولت‌ها فاقد رویکرد توسعه‌ای هستند و به شعارهای نئولیبرالیسم که بد است یا خوب است بسنده می‌کنند. متأسفانه عمق استراتژیک ایران مبارزه با خارج شده است و عمق استراتژیک روستا را که معمولاً دولتی‌ها هم از آن برآمده‌اند را درک نمی‌کنند. دولت درک نمی‌کند که عمق استراتژیک خود در روستا را ازدست‌داده است. در مورد روستاها دولت بنایش را بر خاک سستی که لغزنده است استوار کرده که نابودش می‌کند.

 فکر می‌کنید ایجاد این بستر از سوی ساختارهایی که با بخش‌های مختلف توسعه روستایی سروکار دارند و هر کدام اهداف خاص خودشان را بدون هماهنگی دنبال می‌کند امکان‌پذیر است؟