سالن همایش‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست پس از سال‌ها شاهد حضور جمعی از حفاظتگران از گوشه‌وکنار کشور بود‌، گروهی برای بیان تجربه‌شان در موضوع حفاظت مشارکتی آمده بودند و گروه دیگری برای شنیدن سخنرانی‌ها و گفت‌وگو در حاشیه همایش «درس‌آموخته‌های حفاظت مشارکتی». همایشی که به همت انجمن «ترویج حفاظت و مدیریت پایدار حیات‌وحش» برگزار شد.

«حمید ظهرابی»، معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست در این همایش، دستیابی به موفقیت در پروژه‌های حفاظت مشارکتی را منوط به ایجاد زیرساخت‌ها و حمایت‌های مالی مناسب دانست و گفت: این حمایت‌ها فراتر از دولت، باید از سمت بخش خصوصی تأمین شود تا جامعه محلی از منافع اقتصادی آن بهره‌منده شود و انگیزه بیشتری برای حفاظت داشته باشد.

او همچنین درباره ارزشگذاری اقتصادی محیط‌زیست بیان کرد: این موضوع در سیاست‌های کلی نظام درباره محیط‌زیست و در قانون برنامه‌های توسعه آمده است. بر این اساس، باید ارزش‌های محیط‌زیستی در حساب‌های ملی محاسبه شود، هرچند تاکنون شاهد عملیاتی شدن این مقوله نبوده‌ایم. در سازمان حفاظت محیط‌زیست بحث ارزش‌گذاری اقتصادی شروع شده و برای برخی مناطق این ارزش‌گذاری صورت گرفته است. ما دفتر اقتصاد محیط‌زیست را در سازمان داریم، ولی هنوز موفق نشده‌ایم جمع‌بندی کاملی از این مقوله داشته باشیم و مسئولان را قانع کنیم که در اقتصاد، هزینه تخریب را محاسبه کنند.  

او از شکل‌گیری کمیته‌های تخصصی در سازمان حفاظت محیط‌زیست در موضوع حیات‌وحش خبر داد و گفت: درباره یوز این کمیته در حال شکل گرفتن است. همچنین، درباره دامپزشکی، بهره‌برداری پایدار، حفاظت از تنوع‌زیستی و… نیز کمیته‌ها و کارگروه‌های تخصصی تشکیل می‌شوند. به‌زودی با اعلام فراخوان از همه کسانی که مایل به کار داوطلبانه هستند، درخواست می‌کنیم رزومه‌های خود را ارسال کنند. پس از بررسی رزومه‌ها،‌ کمیته‌های تخصصی شکل می‌گیرند تا در همه حوزه‌ها از مشارکت ذینفعان بهره بگیریم.

به‌گفته معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست نحوه نظارت بر فعالیت‌های بخش خصوصی در موضوع قرق‌ها و … از طریق کارگروه‌های تخصصی که ترکیبی از کارکنان سازمان و کارشناسان مستقل است،‌ صورت می‌گیرد. او افزود: در موضوع قرق‌‌ها نظارت بر سرشماری‌ها و … مدنظر قرار دارند.

مسئولیت مشترک برای منافع مشترک

«افشین دانه‌کار»، استاد دانشگاه تهران، در این همایش خواستار طراحی مدل‌های مالی در موضوع حفاظت از سوی بخش خصوصی شد. او گفت: زمانی که از حضور بخش خصوصی در مقوله حفاظت صحبت می‌کنیم، نباید تنها به تکثیر مهره‌داران بزرگ خلاصه شود. خزندگان و … نیز باید در این مدل لحاظ شوند. ضمن آنکه ما جنگل‌های بلوط در زاگرس را داریم که در حال از بین رفتن هستند و نیازمند حفاظت هستند.

به‌گفته دانه‌کار، در شیوه مشارکتی مسئله مهم مسئولیت مشترک است. او افزود: زمانی که از مدیریت سگ‌های بلاصاحب یا از قرق‌های خصوصی حرف می‌زنیم، به مسئولیت مشترک و منافع مشترک اشاره می‌کنیم. در هر دو مورد باید سرپرست مشخص شده است و افراد و گروه‌ها مسئولیت خود را بپذیرند.

این استاد دانشگاه تهران دراین‌باره که چرا منابع‌طبیعی در حسابرسی رسمی لحاظ نمی‌شود، گفت: گرچه بخشی از انجام این مهم به‌عهده منابع طبیعی است، اما از سوی دیگر باید این موضوع به مطالبه عمومی جامعه بدل شود که متأسفانه هنوز این اتفاق نیفتاده است. این مسئله برای مردم هنوز مبهم است و ارزش‌افزوده آن را حس نمی‌کنند.

او اضافه کرد: اقتصاددانان در ایران در حوزه محیط‌زیست فعال نیستند. ازاین‌رو، باید پژوه‌هش‌های بین‌رشته‌ای انجام شود تا بتوانیم با این مطالبه را در جامعه شکل دهیم. به‌علاوه ما باید ادبیات صحبت کردن با مردم را آموخته باشیم و بتوانیم ارزش زیستی را به آنها منتقل کنیم. چانه‌زنی بین‌دستگاهی مقوله دیگری است که نیازمند پیگیری است؛ فعالان محیط‌زیست باید به مجلس نزدیک شوند و مطالبات خود را بدل به قانون کنند.

تشکیل شورای راهبری،‌ تصمیم خردمندانه‌ای که گرفته شد

«مهدی تیموری»، رئیس سابق پارک ملی گلستان، سخنان خود را در این همایش با یادی از شهدای محیطبان آغاز کرد. او گفت: در موضوع حفاظت مشارکتی نباید تعارف کرد، نباید کسانی را که اعتقادی به مشارکت ندارند، به کار گرفت؛ زیرا اگر ما درست عمل نکنیم، هزینه‌اش را این سرزمین می‌پردازد.

به‌گفته تیموری، شورای راهبری در پارک ملی گلستان یکی از خردمندانه‌ترین تصمیماتی بود که در سازمان حفاظت محیط‌زیست گرفته شد. او توضیح داد: با این شورا از ظرفیت اجتماعی جامعه محلی بهره گرفته شد و درنهایت شاهد بالا رفتن جمعیت حیات‌وحش به‌عنوان یکی از شاخص‌های موفقیت در عملکرد در این پارک ملی بودیم.

قانونی که باعث افتخار ایران شد

«کمال عظیمی‌نیا»، از اعضای هیئت‌موسس «انجمن ترویج حفاظت از حیات‌وحش و بهره‌برداری پایدار»، موضوع شفافیت سازمان حفاظت محیط‌زیست را مهم دانست و گفت: سال ۸۸-۸۹ شنیدم که منطقه‌ای در رفسنجان واگذار شده است. آن زمان تلاش کردم ببینم چه کسانی توانسته‌اند منطقه را برای حفاظت در اختیار بگیرند. شماره تماس فرزاد مهدوی، رئیس هیئت‌مدیره گروه دوستداران طبیعت رفسنجان، را پیدا کردم و با او تماس گرفتم و او  واگذاری را تأیید کرد. در ادامه با کارشناسان سازمان حفاظت محیط‌زیست صحبت کردم، اما آنها هرگونه واگذاری را تکذیب می‌کردند. آن سال‌ها من چند مطلب نوشتم و تأکید کردم چرا سازمان محیط‌زیست به‌جای قبول اینکه از ظرفیت قانونی خود استفاده می‌کند، گزینه انکار را انتخاب کرده است. قانونی که با آن قرق‌های خصوصی شکل گرفتند، در آن سال‌ها نیم‌قرن سابقه داشت و امروز می‌بینیم اجرای این قانون باعث افتخار ایران شده است.

او افزود: خوشبختانه امروز مدیرانی در رأس سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار گرفته‌اند که پرچم مشارکت را برداشته‌‌اند و قصد دارند با بهره‌گیری از تمام ظرفیت‌ها از تنوع‌زیستی کشورمان حفاظت کنند.

منصورآباد،‌ الگوی موفق حفاظت در پرتعارض‌ترین منطقه

«حامد ابوالقاسمی‌»، کارشناس راهبری حفاظت و مدیر حفاظتگاه مردمی‌منصورآباد رفسنجان، نیز در این همایش گفت: وقتی از مشارکت صحبت می‌کنیم، به این معناست که ذی‌نفعان در یک موضوع مشخص در تصمیم‌سازی،‌ تصمیم‌گیری و اجرا دخیل باشند.

به‌گفته او، در مقوله حفاظت مشارکتی ابتدا باید شناسایی ذی‌نفعان را داشته باشیم و در شکل حداکثری آنها را دخیل کنیم. او در این زمینه به نمونه موردی قرق منصورآباد اشاره و اضافه کرد: سال ۸۷ گروه ۱۵نفره‌ای از شکارچیان دور هم جمع شدند. آنها در گفت‌وگو با هم به این نتیجه رسیدند که منطقه‌شان به‌لحاظ جمعیت حیات‌وحش منطقه افت کرده است. در این جلسه دو دلیل برای این کاهش جمعیت مطرح شد؛ شکار بی‌رویه و خشکسالی. برای حل این دو چالش این گروه ۱۵نفره قسم‌نامه‌ای را امضا کردند که علاوه‌بر اینکه خودشان شکار را در یک بازه زمانی کنار بگذارند بلکه سایر شکارچیان را هم برای همراهی متقاعد کنند. آنها همچنین تصمیم گرفتند برای جبران خسارت‌های مرتبط با خشکسالی هم اقداماتی انجام دهند.  

این گروه ۱۵نفره پس از مدتی به این نتیجه رسیدند که انجام این کارها در یک محدوده صد هزار هکتاری از عهده آنها ساخته نیست. ابوالقاسمی با بیان این مطلب افزود: آنها نه منابع مالی کافی داشتند و نه اختیاراتی که به‌عنوان مثال متخلفان را بازداشت کنند. به‌علاوه مردم هم باتوجه‌به سابقه شکار این گروه به آنها اعتماد نمی‌کردند. هیئت مؤسس تشکل دوستداران طبیعت رفسنجان به‌شکل خودآموز گام‌به‌گام دایره ذی‌نفعان و مشارکت را گسترده و شروع به همکاری با سازمان‌هایی نظیر محیط‌زیست کردند. درنهایت هم شاهد بودیم که در یکی از پرتعارض‌ترین مناطق ایران با مشارکت ذی‌نفعان یک الگوی موفق حفاظتی شکل گرفت.

ابوالقاسمی با اشاره به اینکه این راه ساده نبوده،‌ گفت: در این سال‌ها بارها شاهد اختلاف‌نظر، دشمنی و … بودیم، اما درنهایت به نتیجه مثبت امروز رسیده و شاهد رشد جمعیت حیات‌وحش در این منطقه هستیم. 

الگوبرداری از تجربه‌های حفاظتی

«عبدالله سالاری»، عضو هیئت‌موسس انجمن ترویج حفاظت حیات‌وحش و بهره‌برداری پایدار، در این همایش به مجموعه برنامه‌هایی اشاره کرد که این انجمن از زمان تأسیس داشته، او افزود: ما تلاش می‌کنیم تمام فعالیت‌های انجام‌شده در زمینه حفاظت را رصد کرده و پس از جمع‌بندی درس‌آموخته‌های مناطق مختلف،‌ از آنها برای حفاظت سایر مناطق الگوبرداری کنیم. البته هر منطقه مختصات خودش را دارد، اما درنهایت امکان استفاده از تجربیات وجود دارد. 

مردم محلی میزبان شدند و محیط‌زیست مهمان

«فرشاد اسکندری»، کارشناس حیات‌وحش و مدیرعامل مؤسسه «شیردال»، شرحی از پروژه «ظرفیت‌سازی و آموزش جوامع محلی حاشیه زیستگاه دز برای احیا و حفاظت مشارکتی از گوزن زرد ایرانی» ارائه کرد. او گفت: در سال ۱۳۹۸ اولین فاز رهاسازی را با کمک اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان انجام دادیم. در سال ۱۴۰۱ و در فاز دوم مردم برای رهاسازی پیشقدم شدند که بزرگترین دستاورد بود. آنها اصرار می‌کردند رهاسازی در زیستگاه‌های حاشیه روستاهای آنها باشد تا بتوانند حفاظت بهتری از این گونه داشته باشند.

او افزود: در سال ۱۴۰۲ باز هم این درخواست از سوی مردم بود. در این سال شاهد تغییر دیگری هم بودیم، به این معنا که مردم مهمانی برای رهاسازی ترتیب دادند و اعضای مؤسسه و محیط‌زیست جزو مهمانان بودند و محلی‌ها میزبان شدند،‌ همچنین شاهد برگزاری آیین رهاسازی هم بودیم.

اسکندری بخش دیگری از پروژه‌شان را احیای بیشه‌های زیستگاه گوزن زرد دانست و گفت: برای یکپارچه کردن زیستگاه،‌ تصمیم به بهینه کردن آن با کاشت درختان بومی گرفتیم و با کمک محلی‌ها دو هزار نهال کاشته شد.

او درباره مشارکت مردم در محافظت از این گونه بیان کرد: از زمان رهاسازی تا امروز مردمی که آموزش دیده‌اند، عکس‌ و فیلم‌های خود را برای ما ارسال می‌کنند. بااستفاده از تصاویر مردم محلی،‌ سمن‌ها و …. ما توانسته‌ایم نقشه‌ای از پراکنش گونه را داشته باشیم که در حفاظت از این گونه مفید خواهد بود. 

مشاهده پلنگ در «کوه هوا» با همکاری تمام ذی‌نفعان

«محمود رضایی»، عضو انجمن پایشگران زمین و زندگی شرحی از فعالیت‌هایشان در منطقه «کوه هوا» در استان فارس ارائه کرد. او گفت: در این منطقه کل و بز و قوچ و میش درحال انقراض بود. نخستین فعالیت‌های این انجمن برنامه‌های آموزشی در مدارس و نصب تابلو و بنر در محدوده شهر بود.

او شروع ایده حفاظت مشارکتی در این منطقه را همفکری انجمن با اداره محیط‌زیست لامرد دانست و افزود: در این منطقه ما با کمبود نیرو،‌ خشکسالی، کمبود امکانات و عدم همراهی مردم روبه‌رو بودیم. در سال ۱۳۹۶ چند شکارچی جذب انجمن شدند و با گشت و پایش‌های مداوم در منطقه احیای جمعیت حیات‌وحش صورت گرفت و حتی در سرشماری ۱۴۰۲ پلنگ هم در «کوه هوا» مشاهده شد.  

به‌گفته رضایی، سم‌داران در کوه هوا به عدد یک هزار و ۸۰۰ فرد رسیده‌اند. او گفت: تغییر نگرش شکارچیان،‌ اشتغالزایی برای شش شکارچی بومی، ساخت آبشخور در منطقه، آبرسانی به آبشخورها، برگزاری چندین مناسبت محیط‌زیستی،‌ خرید یک دستگاه خودرو و دو دستگاه موتورسیکلت،‌ همراهی دادگستری برای حفاظت از کوه حرا از عواملی هستند که باعث افزایش چشمگیر حیات‌وحش در این منطقه شده‌اند.

حفاظت از یوز در زیستگاه‌‌های مابین مناطق

«کامبیز معظمی»، رئیس هیئت‌مدیره انجمن صنفی کارفرمایی حفاظتگاه‌های خصوصی حیات‌وحش،‌ در این همایش حفاظت مشارکتی را فرصتی برای ایجاد همبستگی دانست و گفت: انجمن صنفی کارفرمایی حفاظتگاه‌های خصوصی حیات‌وحش در سال ۱۴۰۱ فعالیت خود را با تمرکز روی مراکز تکثیر و پرورش، شکارگاه‌های خصوصی و قرق‌های اختصاصی آغاز کرد. مهمترین اهداف ما در انجمن، ایجاد تشکلی که تمام علاقه‌مندان  بخش غیردولتی اعم از جامعه محلی تا بخش خصوصی است.

او افزود: هم‌افزایی تمام ظرفیت‌ها برای حفاظت از تنوع‌زیستی، مشارکت محیط‌زیست و دولت در حفاظت از حیات‌وحش و گونه‌های در معرض خطر از دیگر اهداف ماست و در این زمینه برگزاری مجموعه همایش‌ها، چاپ کتاب، انعقاد تفاهم‌نامه با دانشگاه تهران برای استفاده از ظرفیت‌های دانشگاهی،‌ عقد قرارداد با محیط‌زیست در قبول مسئولیت مشارکت در حفاظت از یوز در محدوده‌های بینابینی پارک ملی توران و پناهگاه‌های حیات‌‌وحش خوش‌ییلاق و میاندشت را داشته‌ایم. 

حل چالش شکار غیرمجاز جز با مشارکت ممکن نیست

«رضا مولایی»، رئیس هیئت‌مدیره  انجمن سبزگستران پاقلات، در این همایش با اشاره به اینکه از سال ۱۳۸۲ فعالیت خود را در منطقه جنوب فارس شروع کرده‌اند گفت: ما به‌شکل تجربی فعالیت‌ها را پیش می‌بریم و در این ۲۱ سال به حفاظت از این منطقه می‌پردازیم. شروع کار ما در پاقلات با نهالکاری بود و در سه سال در اطراف روستایمان درختکاری انجام دادیم.

او با بیان اینکه برای آبیاری از یکی از شکارچیان دعوت کردند، افزود: بهره‌گیری از ظرفیت شکارچیان اهمیت زیادی دارد. ما در پاقلات از یک محدوده ۵۳ هزار هکتاری حفاظت می‌کنیم و این کار جز با آموزش به کودکان و بهره‌گیری از پتانسیل شکارچیان در حفاظت میسر نبود.

این فعال محیط‌زیست با اشاره به اینکه با دست خالی کارشان را آغاز کرده‌اند‌، گفت: یکی از کارهایی که انجام دادیم، شکل دادن صندوق نذر طبیعت بود. این صندوق به ما کمک کرد نذورات برای طبیعت جمع‌آوری کنیم و آبشخور … بسازیم.

به‌گفته مولایی، شکار در پاقلات با سه انگیزه تفریحی،‌ امرار معاش و انتقام‌گیری انجام می‌شود. او اضافه کرد: مقابله با آخرین مورد دشوارتر از شکار غیرمجاز با انگیزه‌های تفریحی و امرار معاش است، اما درنهایت حفاظت مشارکتی می‌‌تواند تمام این انگیزه‌‌ها را از بین ببرد و به احیای جمعیت حیات‌وحش منجر شود.