شهریور‌ماه 1399 تفاهم‌نامه‌ای بین وزارت نیرو و شهرداری تهران امضا شد که بر اساس آن میزان استفاده از منابع آب‌های زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز در تهران تا سال ۱۴۱۰ به میزان قابل توجهی کاهش پیدا کرده و منبع اصلی تامین آبیاری تهران پساب تصفیه‌خانه‌ها شود. از آن زمان تاکنون چه گام‌هایی برای اجرای تفاهم‌نامه انجام شده است، در گفت‌و‌گو با شینا انصاری مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران از او در این باره پرسیدیم.

چه اقداماتی بر اساس این تفاهم‌نامه صورت گرفته است؟
در این تفاهم‌نامه که در اجرای مفاد ماده 22 قانون هوای پاک و آیین‌نامه اجرایی آن، با هدف تامین منابع آب پایدار برای آبیاری فضاهای سبز و بوستان‌های شهر تهران به امضا رسید؛ طی دوره زمانی ده ساله (1410-1400) میزان مصرف پساب برای آبیاری فضای سبز کلان‌شهر تهران 138 میلیون مترمکعب در سال افزایش پیدا می‌کند و به موازات آن میزان مصرف آب‌های زیرزمینی 53 میلیون مترمکعب کاهش می‌یابد. در این تفاهم‌نامه تشکیل کمیته راهبردی با ترکیب مسئولان وزارت نیرو و شهرداری تهران (سه نماینده از طرفین) پیش بینی شده است تا همه اقدامات و همکاری های مشترک با مصوبه این کمیته و تحت نظارت آن به اجرا دربیاید. ضمن اینکه در ذیل این کمیته راهبردی، کارگروهی با حضور مدیران و کارشناسان تخصصی از وزارتخانه و شهرداری تهران وظیفه بررسی‌های کارشناسی، پیشنهاد طرح ها و اقدامات اجرایی در قالب موضوعات تفاهم‌نامه را برعهده دارند. مسئولیت پیگیری اجرای این تفاهمنامه و سایر امور اجرایی با معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا به نمایندگی وزارت نیرو و معاونت خدمات شهری و محیط زیست به نمایندگی از شهرداری تهران است. در حال حاضر همکاری در احداث تصفیه‌خانه‌های محلی با مشارکت دو طرف و سایر اقدامات بر اساس محورهای تفاهم‌نامه در دستور کار قرار دارد. اقدامات اجرایی برای احداث تصفیه خانه در وردآورد در منطقه 22 و یا احداث تصفیه خانه تکمیلی برای استفاده پساب تصفیه خانه شهرک اکباتان در منطقه 5 و همچنین سایر قراردادهای مشارکتی برای دریافت پساب در مناطق دیگر از این جمله است. در حقیقت انعقاد این تفاهم نامه حرکت مثبت و روبه جلو برای استفاده از پساب‌ها در مصارف آبیاری فضای سبز شهر تهران و کاهش فشار به منابع آب زیرزمینی است که می‌تواند از تشدید عوارض محیط زیستی مانند تخلیه آبخوان‌ها و فرونشست زمین جلوگیری کند.
در راه اجرای فاز اول تفاهم‌نامه با چه چالش‌هایی مواجه شدید؟
موضوع اصلی این تفاهم‌نامه، تقویت تعاملات بین بخشی، همکاری‌های دوجانبه و استفاده از ظرفیت‌های موجود بین دو مجموعه وزارت نیرو و شهرداری تهران برای تامین منابع پایدار آب فضای سبز پایتخت است. البته قبلا همکاری‌های پراکنده‌ای در ارتباط با مصارف پساب‌های مازاد تصفیه خانه‌های محلی شهر تهران توسط شهرداری وجود داشت ولی تاکید این تفاهم نامه بر افزایش همکاری متقابل، سرعت بخشیدن به روند همکاری برای در اختیار نهادن پساب بیشتر، و جایگزینی پساب با آب چاه‌ها و منابع زیرزمینی با توجه به میزان و مقادیر مشخص شده در تفاهم نامه بسیار اثرگذار و تسهیل کننده فرایند اجرا از جانب طرفین تفاهم‌نامه است. با این حال نباید فراموش کرد که این تفاهم‌نامه به معنی قرارداد نیست. چون مالکیت آب با دولت (به نمایندگی وزارت نیرو) است، ضرورت دارد برای دریافت آب به هر شکلی (پساب یا آب سطحی) به غیر از تخصیص هزینه یا آب بها یا حق‌النظاره تعیین و برای هر موضوعی قرارداد با زمان مشخص منعقد شود. ضمن آنکه برای اجرایی شدن تفاهم نامه، همسو شدن اقدامات و سرمایه گذاری شرکت فاضلاب در توسعه طرح‌های تصفیه فاضلاب محلی و واگذاری پساب بسیار مهم است؛ نکته دیگر آنکه تحقق اهداف مدنظر در تفاهم‌نامه در بازه زمانی «میان مدت» متصور است. از این رو، در صورت تغییرات مدیریتی که به هرصورت دور از انتظار نیست تعهدات طرفین به اجرای مفاد تفاهم‌نامه در ظرف زمانی مشخص شده می‌تواند دستیابی به اهداف را در پی داشته باشد.
چه میزان صرفه‌جویی در مصرف آب با این تفاهم‌نامه و اجرای آن خواهیم داشت؟
صرفه‌جویی در مصرف یا به عبارتی مدیریت مصرف آب موضوعی است که جدا از مبحث تفاهم‌نامه از جانب شهرداری تهران در دست اقدام است. در طرح جامع آب خام سازمان بوستان‌ها، راه‌های کاهش مصرف همانند کاهش کاشت چمن یا کاشت گیاهان کم آب برو سازگار با اقلیم‌، ایجاد و توسعه سامانه های هوشمند آبیاری در حال اجراست. در تفاهمنامه با وزارت نیرو حداقل نیاز آبی برای فضای سبز تهران پیش‌بینی شده است. باید در نظر داشت که با توجه به محدودیت‌های منابع آب در کشور، موضوع تامین آب پایدار برای مصارف مدیریت شهری یک مسئله حیاتی است و از آنجا که بخش عمده‌ای از آب مصرفی شهرداری‌ها صرف حفظ و نگهداشت فضای سبز می‌شود، لذا تامین منابع آب پایدار یک مولفه بسیار مهم و لازم است که در این تفاهم نامه در نظر گرفته شده است با این حال بسنده کردن صرف به منابع پساب و آب سطحی کافی نیست. وضعیت خشکسالی ها و محدودیت منابع آب در شهر تهران اقتضا می‌کند که به موازات توجه به استفاده از پساب و بازچرخانی فاضلاب، در زمینه تغییر الگوی کاشت گیاهان و استفاده از گیاهان کم آب بر و همساز با اقلیم هم بطور ویژه کار شود. متاسفانه رویکرد غالب در ایجاد فضاهای سبز شهرهای کشور در نیم قرن قبل «کوتاه‌مدت» بوده است، کاشت چمن و درختان سریع‌الرشد غالبا غیربومی از همین طرز تفکر تبعیت می‌کردند. خوشبختانه در حال حاضر این نگاه تعدیل شده و تغییر کرده است. علاوه بر آن، هوشمندسازی آبیاری، احیای قنوات و آموزش به پیمانکاران و کارگران فضای سبز برای جلوگیری از هدررفت و اتلاف آب، از اقدامات مهمی است که ضرورت دارد برای سازگاری با شرایط پیش رو بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
کدام مناطق در اولویت‌ هستند. آیا منطقه‌ای هست که در حال حاضر آبیاری آن با پساب باشد؟
سریع‌ترین پروژه استفاده از پساب تصفیه‌خانه فیروز بهرام در منطقه ۱۸ است و پس از آن منطقه ۲۲ و احداث تصفیه‌خانه با سرمایه گذاری مشترک شهرداری و شرکت فاضلاب را می‌توان از مناطق در اولویت دانست.
با توجه به اینکه تابستان سخت و خشکی پیش رو داریم فکر می‌کنید شهرداری تهران چگونه بتواند در این زمینه کمک کند؟
اقدامات پیش بینی شده در تفاهم‌نامه اغلب در بازه میان مدت و بلندمدت می تواند آثار مشهودی داشته باشد. حرکت در چارچوب تفاهم‌نامه منافع بسیاری برای حفظ منابع آب زیرزمینی تهران خواهد داشت، ولی در کوتاه مدت شهرداری برای جلوگیری از هدررفت، آموزش مصرف بهینه آب برای کارگران، پیمانکاران و پرسنل، استفاده از آب خاکستری در اماکن و فضاهای تحت پوشش خود اقدام می‌کند. ما در اداره کل محیط زیست شهرداری تهران در راستای اجرای قانون مدیریت سبز، موضوع مصارف منابع و از جمله منابع آب را در ساختمان‌های تحت مالکیت شهرداری رصد می‌کنیم و به مناطق 22 گانه اعلام و مشکلات و نواقص را پیگیری می کنیم. همچنین هوشمندسازی این سیستم ها را در دستور کار داریم. لازم است اشاره کنم که شهرداری از آب شرب برای آبیاری استفاده نمی‌کند و موضوع تفاهمنامه با وزارت نیرو، کاهش استفاده از منابع آب زیرزمینی و چاه‌ها است.
یکی از ظرفیت‌های خوبی که شهرداری برای گذر از وضعیت پیش رو دارد خانه‌های محیط زیست هستند که خوشبختانه در سراهای محلات در حال شکل گرفتن هستند. جلب مشارکت‌های مردمی و فرهنگ‌سازی برای تاب‌آوری و سازگاری شهروندان با کم آبی با همکاری کانون‌های محیط زیست محلات می‌تواند بسیار موثر باشد.