ایران از معدود کشورهایی است که پای بخش خصوصی را به موضوع واردات واکسن باز کرده است. در اکثریت قریب به اتفاق کشورهای دنیا تنها دولت متولی امر واکسیناسیون و تهیه واکسن برای شهروندان است. اما در ایران ورود بخش خصوصی به موضوع واکسن از ابتدای طرح آن در رسانه‌ها با واکنش‌های بسیاری روبه‌رو شد. عدم شفافیت درباره شرکت‌هایی که موفق به کسب مجوز واردات با ارز نیمایی شدند، یکی از مهم‌ترین انتقادات به امر ورود بخش خصوصی به این حوزه است. دیروز مرکز پژوهش‌های مجلس گزارشی منتشر کرد که در آن با نگاهی کارشناسی موضوع ورود بخش خصوصی را به امر واردات واکسن بررسی کرده است. نگارندگان این گزارش معتقدند ورود بخش خصوصی به موضوع واردات واکسن با پیچیدگی‌هایی بیش از واردات سایر کالاها و خدمات دارویی روبه‌رو است. همچنین در این گزارش ملاحظاتی در خصوص این موضوع مطرح شده که نشان می‌دهد این امر از سویی می‌تواند مفید و از سویی زمینه‌ساز بروز فساد و رانت در حوزه واردات واکسن شود.

کرونا در دنیا کم‌کم در حال کنترل است. برخی کشورها مراحل مختلف واکسیناسیون عمومی را پشت سر گذاشته و به مرور به زندگی عادی باز می‌گردند. در کشور ما اما هنوز کرونا چالشی بزرگ است. هنوز شهرها در نموداری سینوسی از قرمز و نارنجی به زرد و سبز تغییر رنگ می‌دهند و آمارهای مرگ‌ومیر و ابتلا به کووید 19 رکورد می‌شکند. در این میان اخبار مربوط به واکسن هم گاهی امیدهایی را زنده می‌کند و گاهی موجبات نگرانی در بخش‌های مختلف می‌شود. گره خوردن موضوع واکسن با فساد، یکی از این نگرانی‌هاست. اخباری که در مورد سهمیه واکسنی که به نام پاکبانان بود و به کام مدیران شهری از جمله این موارد است. اما در کنار این مسائل، ورود بخش خصوصی به موضوع واردات واکسن که از اواخر سال گذشته مطرح شد هم یکی از موضوعات پرچالش در این حوزه است. امری که هنوز ابعاد آن شفاف نیست و توضیحی دقیق در مورد چگونگی اجرای آن ارائه نشده است.
طبق آمارهای رسمی در ایران تا روز پانزدهم اردیبهشت 1400 حدود دو میلیون و 591 هزار و 609 نفر به کووید19 مبتلا شده و 73 هزار و 568 نفر بر اثر ابتلا به این بیماری جان خود را از دست داده‌اند. سخنگوی سازمان غذا و دارو می‌گوید تا کنون حدود 3 میلیون و دویست هزار دز واکسن وارد کشور شده است. در عین حال روابط‌عمومی وزارت بهداشت دیروز اعلام کرد یک میلیون و 115 هزار و 722 نفر دز اول واکسن کرونا و 234 هزار و568 نفر نیز دز دوم را دریافت کرده‌اند و مجموع واکسن‌های تزریق شده در کشور به یک میلیون و 350 هزار و 290 دز رسیده است. بر این اساس حدود 1.27 درصد از کل جمعیت کشور حداقل یک دز واکسن دریافت کرده‌اند.بر اساس گزارشی که مرکز پژوهش‌های مجلس دیروز منتشر کرده است در سند واکسیناسیون کشور پیش‌بینی شده بود تا آخر سال 1399 (دو ماه و نیم قبل) حدود یک میلیون و 300 هزار نفر (700 هزار نفر کادر بهداشت و درمان، 600 هزار نفر سالمندان مراکز نگهداری، مراکز معلولان جسمی و حرکتی، جانبازان) که حدود 1.5 درصد جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، واکسینه شوند. اما آمارهای رسمی نشان می‌دهد ایران هم از برنامه پیش‌بینی شده خود عقب است و هم از کشورهای هم تراز. در حال حاضر وضعیت واکسیناسیون ایران در فهرست کشورهای منطقه مدیترانه شرقی سازمان بهداشت جهانی (EMRO) رتبه سیزدهم را دارد. همین جا ماندگی بود که متولیان امر سلامت را به این فکر انداخت که از بخش خصوصی طلب استمداد کنند. در آخرین روزهای سال 99 بود که سازمان غذا و دارو از تمامی شرکت‌های واردکننده دارو که قادر به تامین واکسن هستند خواست تا برای انجام این امر اقدام کنند. در هفته نخست فروردین، دولت هم مجوز لازم را صادر کرد تا این شرکت‌ها بتوانند با ارز نیمایی اقدام به واردات کنند. از همین جا موضوع واکسن‌های پولی مطرح شد. هر چند این موضوع با اظهارات ضد و نقیض متولیان وزارت بهداشت بارها تایید و تکذیب شد.واردات واکسن از سوی شرکت‌های خصوصی اما همچنان در هاله ابهام است. ناصر ریاحی عضو هیات‌رئیسه اتاق تهران و رییس اتحادیه واردکنندگان دارو از ورود نخستین محموله واکسن بخش خصوصی در اوایل خرداد ماه خبر داده و اعلام کرده مقدمات واردات 100 هزار دز واکسن کرونا از سوی بخش خصوصی فراهم شده است. واکسن «آسترازنکا» هندوستان و «اسپوتنیک‌وی» روسیه واکسن هایی است که به گفته ریاحی قرار است توسط بخش خصوصی وارد کشور شود.در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در خصوص ملاحظات ورود بخش خصوصی به عرصه واردات واکسن آمده است سازمان بهداشت جهانی همواره بر تامین و توزیع واکسن توسط بخش دولتی تاکید کرده است. در ایران هم تاکنون این امر توسط بخش دولتی انجام شده است، اما با توجه به وجود تحریم‌ها و حضور بخش خصوصی در سالهایی که واردات کالاهای پزشکی با مشکل مواجه بود، در شرایط فعلی هم بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی در زمینه تامین واکسن از خارج کشور می‌تواند موثر باشد. در بخش دیگر از این ملاحظات اما به زمینه‌سازی فساد و تقلب به دلیل ضعف نظارت اشاره شده و آمده است در صورتی که واردات واکسن توسط بخش خصوصی تحت یک سامانه ثبت و ردیابی انجام نشود، احتمال نشت به بازار غیررسمی وجود دارد. از طرفی عدم شفافیت و نظارت ضعیف در قیمت‌گذاری در تجارب مشابه زمینه را برای قیمت‌های غیرواقعی و شکل‌گیری بازار سیاه فراهم می‌آورد.
آمارهای رسمی می‌گویند 49 شرکت برای واردات واکسن اقدام کرده و 35 شرکت موفق به اخذ مجوز شده‌اند، اما تا زمان تدوین این گزارش نام این شرکت‌ها همچنان به طور شفاف اعلام نشده است. در همین رابطه مسعود خوانساری رئیس اتاق بازرگانی تهران در صفحه اینستاگرام خود نوشته است: «سودجویان به دنبال واردات واکسن کرونا هستند و برای واکسن 4 دلاری پروفورم 50 دلاری می‌دهند. جای تاسف است که وزارت بهداشت با تجربه چند ساله خود قادر نیست بین شرکت‌های دارویی معتبر و یک پلاستیک فروش یا کسی که قیمت 50 دلاری برای واکسن ‌می‌دهد تمایز قائل شود؟ مگر اینکه مسائل دیگری باشد» این نوشته خوانساری در واکنش به اظهاراتی بود که جهانپور سخنگوی سازمان غذا و دارو در کلاب‌هاوس مطرح کرده و گفته بود: «نگران واکسن گیت در ایران هستیم و این بحث مرتبط با ظرفیت بخش خصوصی است. وقتی یک شرکت پروفرما (پیش‌فاکتور) 50 دلاری واکسن آسترازنکا که قیمت آن 5 دلار است را ارائه می‌کند، آن هم به وسیله یک شرکت واسطه دیگر، مسئله مورد دار است، بسیاری از پروفورم‌ها به دست ما می‌رسد که کار آن شرکت در حوزه واکسن نیست و مشخص نیست که رابطه آنها با شرکت‌های ‌واکسن‌‌ساز چیست» با وجود این سخنان که به نظر می‌رسد بخشی از کوه یخی باشد که فساد در حوزه واردات واکسن را نمایان می‌کند، همچنان اراده‌ای برای شفافیت و اعلام نام و نشان شرکت‌های واردکننده و میزان ارز دریافتی آنها وجود ندارد.