نرخ رسوب‌گذاری خلیج‌گرگان ۱۰۰ برابر میانگین سایر دریاها

به اعتقاد محققان حوزه رسوب‌شناسی دریایی راهکار نجات‌بخشی لایروبی این خلیج با توجه به وسعت آن غیرممکن است.

چالش اصلی خلیج گرگان افزایش رسوبات این محیط آبی است که از طریق رودهای منتهی به این خلیج و همچنین دریای خزر وارد آن می‌شود و به اعتقاد محققان حوزه رسوب‌شناسی دریایی راهکار نجات‌بخشی لایروبی این خلیج با توجه به وسعت آن غیرممکن است؛ ولی می‌توان از طریق تله‌های رسوب‌گیری میزان رسوبات واردشده به خلیج گرگان را کاهش داد، ضمن آنکه نرخ رسوب‌گذاری در آن تقریباً ۱۰ برابر نرخ رسوب‌گذاری مناطق ساحلی دریای خزر و حدود ۱۰۰ برابر میانگین نرخ رسوب‌گذاری سایر دریاها و دریاچه‌ها است.

دکتر لک، رئیس پژوهشکده علوم زمین سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور این خلیج همواره با چالش ورود رسوب مواجه بوده است، ولی امروز به دلیل توسعه بنادر و استقرار مردم در اطراف خزر، این امر به چالش تبدیل شده است. اخیرا نیز طرح جامع ملی خلیج گرگان و جزیره میانکاله مطرح شده که به گفته محققان حوزه رسوب‌شناسی دریایی از آنجایی که چالش امروز این خلیج مربوط به رسوب است، در تیم تحقیقاتی این طرح محققانی از حوزه رسوب‌شناسی دریایی حضور ندارند.

دکتر لک معتقد است اجرای هر طرح جامعی برای این محیط آبی نیازمند استفاده از یافته‌های علمی و مطالعات پیشین با استفاده از توانمندی دانشگاه‌ها و مشاغل و همچنین اخذ پیشنهادات کوتاه مدت برای حفاظت از تالاب میانکاله و خلیج گرگان است.

جریان‌های طبیعی که به ضرر 

خلیج گرگان است

دکتر راضیه لک، رئیس پژوهشکده علوم‌زمین سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به چالش‌های خلیج گرگان و جزیره میانکاله، گفت: “خلیج‌گرگان” در حال خشک شدن است و این امر یکی از چالش‌های اصلی این محیط آبی به شمار می‌شود و دلیل آن این است که ساحل به سمت خلیج پیشروی می‌کند، به این معنی که دریا به سمت عقب می‌رود. وی با بیان اینکه خلیج گرکان تالاب “میانکاله” از لحاظ محیط رسوبی یک محیط رسوبی لاگون و بریراسپیت (سد ماسه‌ای) هستند، اظهار کرد: در چنین محیط‌هایی بالانس آب و رسوب توسط کانال‌های طبیعی ایجاد شده در سطح سد ماسه‌ای که رابط لاگون و دریای باز است، برقرار می‌شود.

لک یادآور شد: منشا رسوب خلیج فارس علاوه بر رودخانه‌های منتهی به این خلیج که غالبا از ارتفاعات البرز سرچشمه می‌گیرند، رسوبات سمت دریای خزر نیز هست که به این خلیج وارد می‌شود، ضمن آنکه رسوبات با منشا بادی را نیز باید به این حجم از رسوبات اضافه کرد.

وی با بیان این‌که آب خلیج گرگان تابعی از سطح آب دریای خزر است، خاطرنشان کرد: این خلیج در انتهای دریای خزر بوده و جهت جریان‌های این دریا به گونه‌ای است که بر اثر جریان‌های موازی با ساحل، رسوبات را به سمت شرق می‌برند و در انتهای سمت شرقی مقداری از این رسوبات به داخل خلیج گرگان وارد می‌شود. وی اضافه کرد: از آنجایی که خلیج گرگان، محیط “لاگون” و آرام است، رسوبات نمی‌توانند برگردند؛ از این رو رسوب واردشده به این خلیج، در این محیط به تله می‌افتد. این چرخه موجب افزایش رسوب در خلیج می‌شود و در صورت لایروبی احتمال وارد شدن رسوبات بیشتر افزایش می‌یابد و عدم بازگشتن این رسوبات از خلیج گرگان نیز وجود دارد و حتی ممکن است با لایروبی، بحران این خلیج بیشتر شود.

به گفته این محقق رسوب‌شناس دریایی، کنترل نوسانات آب این خلیج از توان ما خارج است؛ ولی از سوی دیگر کنترل عمق خلیج گرگان مهمترین پارامتر برای مقابله با خشک شدن آن و کاهش سطح تبخیر خواهد بود. کاهش مخاطرات و مطالعات بیشتر

رئیس پژوهشکده علوم‌زمین سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور با طرح این پرسش که چگونه می‌توان عمق خلیج گرگان را حفظ کرد و یا افزایش داد، افزود: تاکنون عمده راهکار ارائه شده برای رفع چالش خلیج گرگان بر روی لایروبی کانال‌های طبیعی “چپاقلی” و “آشوراده” متمرکز بوده است، اما آیا با لایروبی این دو کانال مشکل خلیج گرگان رفع می‌شود و می‌توان عمق خلیج را افزایش داد و یا ممکن است با آورد رسوب بیشتر از سمت دریا به سمت خلیج و به تله افتادن رسوبات در محیط آرام و لاگونی خلیج، مشکل آن بیشتر شود؟

به گفته لک، نرخ رسوب‌گذاری در خلیج گرگان غیرمتعارف و تقریباً ۱۰ برابر نرخ رسوب گذاری مناطق ساحلی دریای خزر و حدود ۱۰۰ برابر میانگین نرخ رسوب‌گذاری سایر دریاها و دریاچه‌ها است.

وی با بیان این‌که علت بالا بودن نرخ رسوبات در خلیج گرگان الگوی جریانات در بخش شرقی دریای خزر و محیط لاگونی خلیج گرگان است، یادآور شد: اینکه چرا تاکنون این مشکل وجود نداشت، دلیل اصلی آن را باید به نوسانات سطح آب دریای خزر نسبت داد.

رئیس پژوهشکده علوم ‌زمین سازمان زمین‌ شناسی و اکتشافات‌معدنی کشور ادامه داد: در زمان بالا بودن سطح آب دریای خزر، سطح آب خلیج گرگان نیز بالا می‌رود و در نتیجه دریا به سمت ساحل پیشروی می‌کند و در زمان پایین رفتن سطح آب دریای خزر سطح آب خلیج گرگان هم پایین می‌رود، ساحل به سمت دریا پیشروی می‌کند و در نتیجه پدیده خشک شدن سواحل دیده می‌شود.

این استاد دانشگاه گفت: اجرای طرح‌های ممانعت از ورود رسوب رودخانه‌های قره‌سو و گرگانرود قبل از رسیدن به دریای خزر و همچنین احداث موانعی در دریا عمود بر ساحل شبه جزیره میانکاله به منظور کاهش رسوب وارده به انتهای شبه جزیره میانکاله و در نتیجه کاهش رسوب وارده به خلیج از طریق اینلت‌ها (کانال بین دریا و لاگون) و مخروط افکنه‌های سمت جنوبی اینلت‌ها و یا نصب تله‌گیر رسوب در اینلت‌ها یا همان دهانه اصلی ورود آب به خلیج گرگان از جمله راهکارهای کوتاه‌مدت و مؤثر در نجات خلیج گرگان است. وی اضافه کرد: برای ارائه راهکار بلندمدت نجات خلیج گرگان از این وضعیت بحرانی، مطالعات دقیق و کارشناسی به ویژه مطالعات تاریخچه چند صد ساله خلیج گرگان از دیدگاه اکوسیستمی و رسوب‌شناسی ضروری است که این مهم با مطالعات دقیق مغزه‌های رسوبی دست‌ نخورده و ژئوفیزیکی از بستر خلیج ممکن است.