نبود بودجه، مرمت خانه‌های تاریخی را متوقف کرده است

یکی از مشکلات اصلی بافت تاریخی شیراز، نیمه‌کاره ماندن مرمت خانه‌های تاریخی به دلیل نبود بودجه مناسب است.
«مسعود منیعاتی»، مدیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری فارس، درباره آخرین وضعیت بافت تاریخی شیراز به «پیام ما» می‌گوید: «در ماه‌های گذشته، تغییر محسوسی در وضعیت بافت تاریخی شیراز رخ نداده و شرایط کلی همان روند گذشته را طی می‌کند. البته این به‌معنای رفع مشکلات نیست، زیرا همچنان چالش‌های متعددی در حوزه حفاظت، مرمت و احیای بناهای تاریخی وجود دارد که مهم‌ترین آن‌ها به افزایش هزینه‌های مرمت و دشوار شدن ادامه فعالیت برای بخش خصوصی مربوط می‌شود.»

او به وضعیت حمایت‌های دولتی از مالکان بناهای تاریخی نیز اشاره می‌کند: «اطلاع دقیقی ندارم که تسهیلات و وام‌هایی که در مقطعی برای مرمت خانه‌های تاریخی در نظر گرفته شده بود، همچنان پرداخت می‌شود یا خیر، اما آنچه امروز در میان فعالان این حوزه به‌وضوح دیده می‌شود، فشار سنگین اقتصادی بر پروژه‌های مرمتی است. افزایش هزینه‌ها باعث شده بسیاری از طرح‌هایی که با هدف احیای خانه‌های تاریخی آغاز شده بودند، اکنون با کندی یا توقف مواجه شوند.»

به گفته منیعاتی، طی ماه‌های اخیر قیمت مصالح ساختمانی، دستمزد نیروهای متخصص، تجهیزات تأسیساتی و سایر هزینه‌های مرتبط با مرمت بناهای تاریخی چندین برابر شده است: «این افزایش قیمت‌ها، پروژه‌هایی را که پیش از این با برآوردهای اقتصادی مشخص آغاز شده بودند، با بحران مالی روبه‌رو کرده است. بسیاری از خانه‌های تاریخی که عملیات مرمت آن‌ها آغاز شده بود، اکنون در شرایط نامناسبی قرار دارند. برخی از این بناها ۳۰ درصد، برخی ۵۰ درصد و تعدادی حتی بیش از ۶۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته‌اند، اما مالکان دیگر توان تأمین هزینه‌های باقی‌مانده را ندارند. در نتیجه، پروژه‌ها نیمه‌تمام رها شده‌اند یا روند اجرای آن‌ها به‌شدت کند شده است.»

مدیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری فارس تأکید می‌کند: «بخش عمده سرمایه‌گذاران این حوزه با عشق و علاقه وارد عرصه احیای بناهای تاریخی شده‌اند، اما واقعیت این است که ادامه فعالیت در شرایط فعلی بسیار دشوار شده است. تورم و افزایش مداوم هزینه‌ها باعث شده بسیاری از آن‌ها نسبت به آینده پروژه‌های خود دچار تردید شوند و حتی از ادامه سرمایه‌گذاری صرف‌نظر کنند. چند روز پیش با یکی از مالکان که از تهران برای مرمت یک خانه تاریخی بزرگ در شیراز سرمایه‌گذاری کرده بود، صحبت می‌کردم. او می‌گفت در زمان آغاز پروژه، هزینه اجرای سیستم سرمایشی بنا حدود دو میلیارد تومان برآورد شده بود، اما اکنون همان بخش به حدود ۹ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد. وقتی تنها هزینه یک بخش از پروژه تا این اندازه افزایش پیدا می‌کند، طبیعی است که ادامه کار برای سرمایه‌گذار بسیار دشوار یا حتی غیرممکن شود.»

به گفته منیعاتی، این شرایط فقط به یک یا دو پروژه محدود نیست و بسیاری از پروژه‌های مرمت در بافت تاریخی شیراز با همین مشکل روبه‌رو هستند: «اگر حمایت‌های مالی و تسهیلاتی متناسب با شرایط اقتصادی امروز در نظر گرفته نشود، بخش قابل توجهی از سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در این حوزه با خطر شکست مواجه می‌شود و روند احیای بافت تاریخی نیز آسیب می‌بیند.»

او از سوی دیگر، ایجاد بسته‌های حمایتی برای مرمت بناهای تاریخی را ضروری می‌داند: «انتظار می‌رود دولت و دستگاه‌های مسئول برای حفظ سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در حوزه میراث فرهنگی، بسته‌های حمایتی ویژه‌ای برای مرمت بناهای تاریخی در نظر بگیرند. در غیر این صورت، نه‌تنها روند احیای خانه‌های تاریخی متوقف می‌شود، بلکه سرمایه‌گذاران نیز انگیزه خود را برای ورود به این حوزه از دست می‌دهند.»

نگرانی‌ها از آسیب‌های احتمالی مترو

با اینکه احداث مترو تاکنون تخریب مشهودی ایجاد نکرده است، کارشناسان همچنان نسبت به این موضوع ابراز نگرانی می‌کنند.
منیعاتی درباره نگرانی‌های موجود نسبت به عبور مترو از زیر بافت تاریخی شیراز می‌گوید: «چند هفته پیش خبری از سوی شهرداری منتشر شد که از پیشرفت قابل توجه عملیات حفاری این خط حکایت داشت، اما هنوز جزئیات دقیقی درباره وضعیت اجرای مسیر در بخش‌های حساس بافت تاریخی منتشر نشده است.»

از گذشته اعلام شده بود که در بخشی از مسیر که از زیر بافت تاریخی عبور می‌کند، به‌جای قطار شهری از سامانه حمل‌ونقل برقی استفاده می‌شود تا لرزش ناشی از حرکت قطار به حداقل برسد و احتمال آسیب به آثار تاریخی کاهش یابد: «این موضوع یکی از مطالبات فعالان میراث فرهنگی نیز بوده است، اما هنوز مشخص نیست این تصمیم تا چه اندازه عملیاتی شده و در مرحله اجرا قرار گرفته است.»

آن‌طور که مدیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری فارس می‌گوید، تاکنون گزارشی مبنی بر وارد شدن آسیب مستقیم به بافت تاریخی شیراز در نتیجه اجرای پروژه مترو منتشر نشده است، اما این به معنای پایان نگرانی‌ها نیست: «با توجه به حساسیت بافت تاریخی شیراز، لازم است تمامی مراحل اجرای پروژه با نظارت مستمر کارشناسان میراث فرهنگی انجام شود تا از هرگونه آسیب احتمالی به لایه‌های تاریخی و آثار ارزشمند این محدوده جلوگیری شود.»

در همین حال، «محمدمهدی کلانتری»، دبیر پویش ملی نجات بافت‌های تاریخی ایران، نیز درباره احتمال آسیب احداث مترو به بافت تاریخی شیراز و آثار باستانی این شهر به «پیام ما» می‌گوید: «اگر حتی احداث مترو آسیبی به بافت تاریخی شیراز وارد کند، این آسیب زیرزمینی است و به همین دلیل ممکن است ویرانگر و جدی باشد. نگرانی اصلی درباره این پروژه، آسیب‌های احتمالی به لایه‌های تاریخی و سازه‌های مدفون در زیر زمین است؛ آسیب‌هایی که به دلیل ماهیت زیرزمینی عملیات، ممکن است هرگز به چشم نیاید. البته تاکنون گزارشی از تخریب جدید در بافت تاریخی شیراز یا اجرای مجدد طرح توسعه پیرامون حرم شاهچراغ، برخلاف مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری، دریافت نشده است.»

به گفته کلانتری، بافت تاریخی شیراز لایه‌های متعدد تاریخی را در خود جای داده است و هر نقطه‌ای که حفاری شود، احتمال برخورد با آثار مربوط به دوره‌های مختلف تاریخی وجود دارد: «ممکن است در محدوده ۳۶۰ هکتاری بافت تاریخی، سازه‌های مدفون، مسیرهای قنات و دیگر فضاهای زیرزمینی تاریخی وجود داشته باشد که در جریان عملیات عمرانی آسیب ببینند.»

از سوی دیگر، برخی کارشناسان بر این باورند که تعامل با مسئولان می‌تواند به حفاظت از بافت تاریخی کمک کند.

«حامد انصاری‌فرد»، کارشناس میراث فرهنگی، درباره پروژه مترو و سایر طرح‌های عمرانی در شیراز می‌گوید: «درباره اجرای مترو و حفاری‌های مرتبط با آن، طی دو تا سه سال اخیر شرایط نسبت به گذشته متفاوت بوده است. دست‌کم در دوره مدیریت فعلی شهرداری، تعامل میان مدیریت شهری و فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی نسبت به دوره‌های گذشته بیشتر شده است. با حضور محمدحسن اسدی در شهرداری شیراز و همچنین مدیریت شهرداری منطقه ۸، تلاش شد ارتباط نزدیک‌تری با کارشناسان و دغدغه‌مندان میراث فرهنگی برقرار شود. در بسیاری از پروژه‌های عمرانی، موضوعات پیش از اجرا مطرح می‌شد و رسانه‌ها، کارشناسان و افکار عمومی نیز تا حد زیادی در جریان برنامه‌ها قرار می‌گرفتند.»

به گفته این کارشناس میراث فرهنگی، در مواردی که درباره برخی پروژه‌ها انتقاد یا نگرانی وجود داشت، تلاش می‌شد این دغدغه‌ها بررسی شود و مسئولان شهری نیز نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت نباشند: «همین تعامل و گفت‌وگو باعث شد در برخی پروژه‌ها اصلاحاتی صورت گیرد، برخی طرح‌ها مورد بازنگری قرار بگیرند و حتی اجرای بعضی از برنامه‌ها متوقف یا به زمان دیگری موکول شود. نتیجه این همکاری‌ها آن بود که تا حد امکان از وارد شدن آسیب‌های جدی و گسترده به بافت تاریخی جلوگیری شود. هرچند پروژه‌های عمرانی و موضوع مترو همچنان از مسائل مهم شهر شیراز به شمار می‌روند، اما در سال‌های اخیر تلاش شده است تصمیم‌گیری‌ها با حساسیت بیشتری نسبت به ارزش‌های تاریخی این محدوده انجام شود.»

انصاری‌فرد معتقد است که حفاظت از بافت تاریخی شیراز به تداوم تعامل میان مدیریت شهری، دستگاه‌های مسئول، کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی نیاز دارد: «تنها با گفت‌وگو، نظارت مستمر و توجه به ملاحظات تخصصی می‌توان از میراث ارزشمند این شهر در برابر تهدیدهای احتمالی حفاظت کرد.»

جنگ خسارتی به بافت تاریخی وارد نکرد

یکی از نکات مثبت درباره بافت تاریخی شیراز، نبود آثار تخریب ناشی از جنگ است. انصاری‌فرد درباره وضعیت بافت پس از جنگ می‌گوید: «خوشبختانه هیچ‌گونه اصابت مستقیمی در محدوده ۳۶۰ هکتاری بافت تاریخی شیراز رخ نداد. به همین دلیل، نگرانی اصلی بیشتر معطوف به پیامدهای غیرمستقیم حملات، از جمله لرزش‌ها و موج انفجار در نقاط نزدیک به محل اصابت بود.»

به گفته او، فعالیت‌های مرتبط با حفاظت از بافت تاریخی، حتی در دوران جنگ و با وجود برخی محدودیت‌ها و شرایط خاص، ادامه داشت و اقدامات مربوط به پایش و پیگیری وضعیت بناهای تاریخی متوقف نشد: «پس از وقوع حملات، بررسی‌هایی از سوی کارشناسان و فعالان حوزه میراث فرهنگی انجام شد تا مشخص شود آیا این لرزش‌ها تأثیری بر بناهای تاریخی گذاشته است یا خیر. نتیجه این بررسی‌ها نشان داد که دست‌کم در بناهای شاخص و آثار دارای ارزش تاریخی در بافت شیراز، آسیب قابل توجهی که بتوان آن را ناشی از جنگ دانست، مشاهده نشده است.»

مدیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری فارس نیز با اشاره به اینکه جنگ هیچ تخریبی در بافت تاریخی شیراز برجای نگذاشته است، بیان می‌کند: «تا جایی که اطلاع دارم، در محدوده بافت تاریخی شیراز خسارت مشخص و قابل توجهی گزارش نشده است و دست‌کم موردی که نشان دهد جنگ به بناهای تاریخی این محدوده آسیب مستقیم وارد کرده باشد، وجود ندارد.»

منیعاتی تأکید می‌کند: «البته در خارج از محدوده بافت تاریخی، برخی بناها دچار آسیب شده‌اند. برای مثال، ساختمان موزه آموزش و پرورش که خود در یک بنای تاریخی مستقر است، آسیب‌هایی دیده است. درباره برخی ساختمان‌های دیگر نیز مطالبی مطرح شده، اما از آنجا که امکان بازدید از داخل این بناها فراهم نبوده، هنوز نمی‌توان درباره میزان خسارت آن‌ها با قطعیت اظهارنظر کرد.»

طرح بین‌الحرمین همچنان روی میز است

از سوی دیگر، دبیر پویش ملی نجات بافت‌های تاریخی ایران، با اشاره به حواشی ایجادشده در محدوده حرم شاهچراغ تأکید می‌کند: «آنچه پیش‌تر در کنار حرم شاهچراغ خبرساز شد، به این دلیل بود که عملیات عمرانی در سطح زمین انجام می‌شد و محل به کارگاه تبدیل شده بود؛ بنابراین رسانه‌ها و شهروندان از اجرای پروژه مطلع شدند. اما بخش عمده فعالیت‌های مترو در زیر زمین انجام می‌شود و مشخص نیست در جریان این حفاری‌ها چه اتفاقی رخ می‌دهد.»

او درباره آخرین وضعیت طرح توسعه موسوم به «بین‌الحرمین» می‌گوید: «متولیان حرم همچنان پیگیر اجرای این طرح هستند، اما شورای عالی شهرسازی و معماری در آخرین مصوبه خود در سال ۱۴۰۳ تأکید کرده است که تنها امکان ساخت‌وساز در محدوده تخریب‌های انجام‌شده طی ۱۰ سال گذشته وجود دارد و هیچ تخریب جدیدی نباید به این محدوده اضافه شود.»