کارخانه ریسباف اصفهان یکی از مهم‌ترین بناهای صنعتی به‌جامانده از دوره پهلوی است؛ ساختمانی که در حاشیه چهارباغ و در نزدیکی سی‌وسه‌پل قرار دارد و سال‌ها به‌عنوان یکی از قطب‌های تولید نساجی کشور فعالیت می‌کرد. بااین‌حال، این مجموعه بزرگ صنعتی که در دهه ۸۰ به دلیل مشکلات مالی و بدهی تعطیل شد، در دو دهه گذشته بیشتر به‌عنوان یک پروژه معطل‌مانده در مدیریت شهری و میراث‌فرهنگی شناخته شده است.

طی دو سال اخیر، تصمیمات گرفته شده در خصوص این بنای تاریخی تصویری از یک پروژه پرامید، اما کند در اجرا ارائه می‌دهد؛ پروژه‌ای که هر بار با اعلام برنامه‌های تازه و چشم‌اندازهای اقتصادی مطرح می‌شود، ولی هنوز وارد مرحله عملیاتی پایدار نشده است.

تلاش برای جذب سرمایه‌گذار

به‌تازگی اعلام شد که برای اجرای طرح احیای کارخانه ریسباف قرار است از مدل اقتصادی BOLT استفاده شود؛ مدلی که در آن سرمایه‌گذار بخش خصوصی پروژه را اجرا کرده و در یک دوره مشخص از بهره‌برداری آن منتفع می‌شود و در نهایت مجموعه به دولت بازمی‌گردد.

بر اساس گفته مدیرکل میراث‌فرهنگی اصفهان، مطالعات گسترده‌ای برای پروژه انجام شده و گزارش‌های فنی و اقتصادی مفصلی درباره ظرفیت‌های بنا تهیه شده است. همچنین گفته شده که طرح‌های مرمتی و امکان‌سنجی اقتصادی بررسی و در شوراهای تخصصی تأیید شده‌اند. بااین‌حال، آغاز عملیات اجرایی همچنان به انتخاب سرمایه‌گذار و نهایی‌شدن قراردادها وابسته است.

«کرم‌زاده» گفت: «بر اساس نظریه کارشناسان رسمی که حدود هفت تا هشت ماه پیش‌دریافت کردیم، هزینه مرمت بنا بین دو تا سه هزار میلیارد تومان برآورد شده بود که قطعاً باتوجه‌به تورم افزایش‌یافته است. این موضوع می‌تواند در مدل فراخوان عمومی برای انتخاب سرمایه‌گذار نقش داشته باشد، یا اینکه مسئولان استان و وزیر تصمیم بگیرند پروژه برای اجرا به شهرداری اصفهان واگذار شود.»

او تأکید کرد: «در خصوص سهم کاربری‌های تجاری و خدماتی باید گفت که ما در کارخانه ریسباف واحد تجاری نداریم و صرفاً کاربری خدماتی پیش‌بینی شده که حدود هفت درصد است. این میزان نیز برای پاسخگویی به نیازهای گردشگران در نظر گرفته شده است؛ از جمله خدمات مرتبط با غذا و نوشیدنی و مجموعه‌هایی که در چارچوب موزه، خدمات ارائه می‌دهند. این خدمات در پروژه دیده شده است، همچنین مجموعه‌های فرهنگی در قالب موزه‌ها، محل نشست‌های تخصصی، محل نمایش آثار و اشیا، بخش مخزن و پارکینگ نیز در پیش‌بینی‌ها گنجانده شده‌اند.»

مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان خاطرنشان کرد: «در همان کارشناسی هفت تا هشت ماه پیش، بازگشت سرمایه پروژه حدود ۳۳ سال برآورد شد. تضمین این موضوع نیز مبتنی بر مطالعات سرمایه‌گذاری و اقتصادی (FS) است که توسط کارشناسان رسمی دادگستری تهیه شده و به سرمایه‌گذار ارائه می‌شود. همین موضوع باعث شده است که پروژه، با وجود آماده‌بودن مطالعات، هنوز وارد مرحله اجرایی کامل نشود و زمان اجرای آن دوباره تمدید شود.»

هشدار درباره پایان مهلت

چند ماه پیش‌ازاین، در آذر ۱۴۰۴ نیز موضوع زمان اجرای پروژه مطرح شد، در آن زمان اعلام شد که مهلت سه‌ساله تعیین‌شده برای مرمت و احیای مجموعه روبه‌پایان است و لازم است این مهلت تمدید شود.
قرار بود کاربری‌های مختلفی که برای ریسباف در نظر گرفته شود؛ از موزه منطقه‌ای اصفهان گرفته تا موزه جهان اسلام و مجموعه‌ای برای معرفی صنایع‌دستی. این تنوع پیشنهادها نشان می‌داد که هنوز درباره شکل نهایی بهره‌برداری از مجموعه اجماع کامل شکل نگرفته است.

در پروژه‌های میراثی بزرگ، تعیین دقیق کاربری یکی از نخستین گام‌های اجرایی محسوب می‌شود؛ زیرا طراحی فضاها، نحوه مرمت و حتی مدل اقتصادی پروژه به این تصمیم وابسته است. بااین‌حال، در مورد ریسباف، روایت‌های مختلف از کاربری بنا در مقاطع زمانی مختلف مطرح شده است.

تمدید با مصوبه دولت

در بهمن ۱۴۰۴ خبر دیگری منتشر شد که نشان می‌داد پرونده ریسباف به سطح تصمیم‌گیری ملی نیز رسیده است. در آن زمان اعلام شد که هیئت وزیران با تمدید مهلت اجرای طرح احیای کارخانه موافقت کرده است. همچنین اشاره شد که در صورت تحقق‌نیافتن طرح در مهلت‌های تعیین‌شده، احتمال بازگشت مالکیت بنا به مالک قبلی وجود دارد؛ موضوعی که اهمیت تسریع در اجرای پروژه را دوچندان می‌کند. این مصوبه از یک سو نشانه توجه دولت به اهمیت بنا تلقی شد، اما از سوی دیگر نشان داد که پروژه هنوز با چالش‌های اجرایی روبه‌رو است و نیاز به زمان بیشتری دارد.

تفاهم‌نامه با شهرداری

چند ماه قبل‌تر از این تحولات، در شهریور ۱۴۰۴ تفاهم‌نامه‌ای میان اداره کل میراث‌فرهنگی و شهرداری اصفهان امضا شد. بر اساس این تفاهم‌نامه قرار شد پس از مرمت بنا، بهره‌برداری از مجموعه به شهرداری سپرده شود. هدف از این همکاری، تبدیل ریسباف به مجموعه‌ای فرهنگی و گردشگری اعلام شد؛ مجموعه‌ای که بتواند علاوه بر موزه، فضایی برای معرفی صنایع‌دستی و فعالیت‌های فرهنگی ایجاد کند. با وجود امضای این تفاهم‌نامه، جزئیات زمان‌بندی اجرای طرح، میزان سرمایه‌گذاری موردنیاز و سازوکار بهره‌برداری اقتصادی مجموعه به طور کامل در خبرها تشریح نشد؛ موضوعی که باعث شد برخی کارشناسان نسبت به طولانی‌شدن روند اجرا هشدار دهند.

آغاز دوباره پس از دو دهه

اردیبهشت ۱۴۰۳ کارخانه ریسباف هم‌زمان با روز جهانی موزه پس از سال‌ها تعطیلی به روی مردم گشوده شد. در آن زمان اعلام شد که این مجموعه قرار است به موزه منطقه‌ای اصفهان تبدیل شود و در کنار آن ظرفیت‌های گسترده‌ای برای توسعه صنایع‌دستی و گردشگری در نظر گرفته شده است. مسئولان استانی از امکان تبدیل ریسباف به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و گردشگری کشور سخن گفتند و حتی آن را در مقیاس جهانی قابل‌توجه دانستند.

ریسباف در گذشته یکی از کارخانه‌های مهم نساجی کشور بود. این مجموعه در دوره پهلوی ساخته شد و با معماری صنعتی خاص خود یکی از شاخص‌ترین بناهای صنعتی اصفهان به شمار می‌رفت؛ اما پس از تعطیلی کارخانه در دهه ۸۰ و واگذاری‌های مالی، بخش‌هایی از تجهیزات آن از بین رفت و مجموعه سال‌ها بلااستفاده باقی ماند. انتقال مالکیت بنا به وزارت میراث‌فرهنگی در سال ۱۴۰۲ امیدها برای احیای آن را افزایش داد و بازگشایی مجموعه در سال ۱۴۰۳ به‌عنوان نشانه آغاز این روند معرفی شد.

پروژه‌ای میان امید و انتظار

به نظر می‌رسد مسیر احیای ریسباف بیشتر در قالب اعلام برنامه‌ها و تمدید زمان اجرا پیش رفته است. تفاهم‌نامه‌ها، مصوبات دولتی و مطالعات تخصصی بخش مهمی از روند تصمیم‌گیری را تشکیل داده‌اند، اما آغاز عملیات اجرایی گسترده هنوز به مرحله قطعی نرسیده است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی برای افکار عمومی این است که چه زمانی پروژه از مرحله تصمیم‌گیری و مطالعه عبور کرده و وارد مرحله اجرا خواهد شد.

ریسباف تنها یک ساختمان تاریخی نیست. این مجموعه در یکی از مهم‌ترین محورهای شهری اصفهان قرار دارد و ظرفیت آن برای تبدیل‌شدن به یک مرکز فرهنگی، گردشگری و اقتصادی قابل‌توجه است. به همین دلیل، هر تأخیر در اجرای طرح علاوه بر افزایش هزینه‌های مرمت، به معنای ازدست‌رفتن فرصت‌های توسعه شهری نیز خواهد بود.

اکنون با مطرح‌شدن مدل اقتصادی جدید و تلاش برای جذب سرمایه‌گذار، نگاه‌ها دوباره به سرنوشت این کارخانه تاریخی دوخته شده است؛ بنایی که سال‌هاست میان وعده‌های احیا و واقعیت کُند اجرا قرار گرفته و هنوز منتظر آغاز مرحله‌ای است که بتوان آن را «احیای واقعی» نامید.