در چنین شرایطی، پرسش‌های متعددی درباره میزان خسارت واردشده به آثار تاریخی ایران، اقدامات انجام‌شده برای حفاظت اضطراری از این آثار، سازوکارهای مستندسازی و نیز امکان پیگیری حقوقی این تخریب‌ها در سطح بین‌المللی مطرح شده است. «پیام ما» در گفت‌وگو با «حسن فرطوسی»، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران به بررسی این موضوعات پرداخته است. او در این گفت‌وگو ضمن تشریح ابعاد خسارت‌های واردشده به میراث‌فرهنگی کشور، از چالش‌های ارزیابی میدانی در شرایط بحران، ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل برای پیگیری این تخریب‌ها و نقش یونسکو در حساس‌سازی افکار عمومی جهانی سخن می‌گوید.

در پی حملات اخیر به برخی مناطق کشور، گزارش‌هایی از آسیب به زیرساخت‌های فرهنگی و بناهای تاریخی منتشر شده است. کمیسیون ملی یونسکو در ایران در مواجهه با این وضعیت چه اقداماتی انجام داده است؟

کمیسیون ملی یونسکو در ایران از همان ابتدای بروز این وضعیت تلاش کرد اقدامات خود را در چند لایه هم‌زمان پیش ببرد؛ زیرا در چنین شرایطی مسئله حفاظت از میراث‌فرهنگی صرفاً به یک اقدام فنی محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد حقوقی، دیپلماتیک، رسانه‌ای و علمی نیز پیدا می‌کند. در گام نخست، ما مجموعه دستورالعمل‌ها و چارچوب‌های حفاظتی یونسکو را که در اسناد بین‌المللی برای حفاظت از میراث‌فرهنگی در زمان بحران و مخاصمه پیش‌بینی شده‌اند، به دستگاه‌های مسئول در کشور ابلاغ کردیم. این دستورالعمل‌ها شامل مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه و همچنین راهکارهای مواجهه با آسیب‌های احتمالی است. نهادهایی مانند وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی و همچنین مجموعه‌های موزه‌ای کشور در این فرایند درگیر بوده‌اند.

در چنین شرایطی، نخستین اصل، «حفاظت پیشگیرانه» است؛ یعنی اقداماتی که می‌تواند احتمال آسیب به آثار را کاهش دهد. این اقدامات شامل شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، ثبت و به‌روزرسانی مستندات آثار، تهیه نقشه‌های اضطراری حفاظت و همچنین آموزش نیروهای محلی برای مواجهه با شرایط بحران است. در کنار این موضوع، ما بر مسئله «مستندسازی خسارت‌ها» نیز تأکید جدی داشته‌ایم؛ زیرا در صورت وقوع آسیب، مستندات دقیق فنی و حقوقی تنها ابزار قابل‌اتکا برای پیگیری موضوع در مجامع بین‌المللی خواهد بود. به همین دلیل، فرم‌ها و چارچوب‌های استاندارد ثبت خسارت که در یونسکو مورداستفاده قرار می‌گیرد، در اختیار نهادهای مسئول قرار گرفته است.

آیا ارزیابی مشخصی از میزان خسارت وارد شده به میراث‌فرهنگی کشور در جریان این حملات وجود دارد؟

ارزیابی دقیق هنوز در حال انجام است و باید توجه داشت که در شرایطی که همچنان برخی مناطق با وضعیت امنیتی خاص مواجه هستند، دسترسی کامل به همه نقاط و تهیه گزارش‌های جامع کار ساده‌ای نیست. بااین‌حال، بر اساس داده‌های اولیه‌ای که از سوی نهادهای مسئول دریافت کرده‌ایم، بیش از ۱۴۰ نقطه مرتبط با میراث‌فرهنگی به طور مستقیم یا غیرمستقیم در معرض آسیب قرار گرفته‌اند. البته این عدد به معنای تخریب کامل آثار نیست. در بسیاری از موارد آسیب‌ها به شکل ترک‌های سازه‌ای، تخریب بخشی از تزیینات، آسیب به نما یا واردشدن شوک سازه‌ای ناشی از موج انفجار بوده است.

برای مثال، «مؤسسه پاستور ایران» که ساختمان تاریخی آن در فهرست آثار ملی ثبت شده، از جمله مجموعه‌هایی است که در اثر این حملات آسیب دیده است. این مؤسسه بیش از یک قرن سابقه فعالیت علمی و بهداشتی در ایران دارد و در طول دهه‌های گذشته یکی از مراکز مهم تولید واکسن و دارو در کشور بوده است؛ بنابراین هدف قرارگرفتن چنین مجموعه‌ای نه‌تنها از منظر میراث‌فرهنگی بلکه از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه نیز قابل‌تأمل است. همچنین گزارش‌هایی از آسیب به برخی دانشگاه‌ها، مراکز علمی و زیرساخت‌های آموزشی کشور دریافت شده است. بر اساس اطلاعاتی که در اختیار داریم، حدود ۱۶۰ نقطه دانشگاهی در کشور در جریان این حملات مورد اصابت یا آسیب قرار گرفته‌اند. این موضوع ازآن‌جهت اهمیت دارد که مراکز آموزشی نیز طبق اسناد بین‌المللی باید از حملات نظامی مصون باشند.

وضعیت بناهای تاریخی شاخص و آثار ثبت جهانی چگونه است؟ آیا آن‌ها نیز در معرض آسیب جدی قرار گرفته‌اند؟

متأسفانه برخی از بناهای تاریخی شاخص کشور نیز از این آسیب‌ها بی‌نصیب نمانده‌اند. گزارش‌هایی از آسیب در مجموعه‌هایی مانند «کاخ گلستان»، «مجموعه سعدآباد»، برخی بناهای تاریخی در اصفهان و تعدادی از آثار تاریخی در استان‌های غربی کشور دریافت شده است.

در کاخ گلستان که یکی از آثار ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو است، بخش‌هایی از تزیینات تاریخی به‌ویژه گچ‌بری‌ها و آینه‌کاری‌ها آسیب‌دیده‌اند. این تزیینات از نظر تاریخی و هنری اهمیت زیادی دارند، زیرا حاصل هنرهای سنتی ایرانی هستند و در بسیاری موارد نمونه‌های مشابه آن‌ها در جای دیگری وجود ندارد. در مجموعه سعدآباد نیز برخی آسیب‌های سازه‌ای و تزیینی گزارش شده است. در سنندج، «عمارت خسروآباد» که یکی از بناهای تاریخی مهم منطقه به شمار می‌رود، دچار آسیب شده و تعدادی از کاشی‌های تاریخی آن که حدود ۴۵۰ سال قدمت داشتند از بین رفته‌اند. در کرمانشاه نیز بناهایی مانند «تکیه بیگلربیگی» آسیب‌دیده‌اند. در چنین مواردی مسئله فقط تخریب یک ساختمان نیست؛ بلکه ازدست‌رفتن بخشی از حافظه تاریخی و هنری کشور است که در طول قرن‌ها شکل‌گرفته است.

از منظر حقوق بین‌الملل، حمله به بناهای تاریخی چه پیامدهایی دارد؟

در حقوق بین‌الملل مجموعه‌ای از قواعد وجود دارد که تحت عنوان «حقوق بین‌الملل بشردوستانه» شناخته می‌شوند. این قواعد برای تنظیم رفتار طرف‌های درگیر در زمان جنگ تدوین شده‌اند و یکی از مهم‌ترین اصول آن‌ها حفاظت از غیرنظامیان و اموال فرهنگی است.
کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه یکی از مهم‌ترین اسناد در این حوزه است. بر اساس این کنوانسیون، بناهای تاریخی، موزه‌ها، کتابخانه‌ها، مراکز علمی و فرهنگی نباید هدف حملات نظامی قرار بگیرند مگر در شرایطی که به اهداف نظامی تبدیل شده باشند. بر اساس اطلاعاتی که ما دریافت کرده‌ایم، بسیاری از مکان‌هایی که آسیب‌دیده‌اند هیچ کارکرد نظامی نداشته‌اند؛ بنابراین از منظر حقوق بین‌الملل، چنین اقداماتی می‌تواند به‌عنوان نقض تعهدات بین‌المللی و حتی جنایت علیه میراث‌فرهنگی تلقی شود.

کمیسیون ملی یونسکو در ایران برای پیگیری این موضوع در سطح بین‌المللی چه برنامه‌ای دارد؟

در چنین مواردی چند مسیر مختلف وجود دارد. نخستین و مهم‌ترین مرحله همان‌طور که اشاره کردم «مستندسازی دقیق خسارت‌ها» است. بدون مستندات فنی و حقوقی معتبر، امکان پیگیری در سطح بین‌المللی وجود ندارد. پس از آن، این مستندات می‌تواند در اختیار نهادهایی مانند یونسکو، شورای حقوق بشر و سایر سازوکارهای بین‌المللی قرار گیرد. در برخی موارد نیز امکان طرح موضوع در چارچوب مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها یا حتی مطالبه غرامت وجود دارد. البته باید توجه داشت که این فرایندها معمولاً طولانی و پیچیده هستند. اما حتی طرح موضوع در سطح بین‌المللی و ثبت آن در اسناد رسمی نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در حافظه حقوقی و تاریخی جامعه جهانی باقی می‌ماند.

آیا امکان استفاده از ظرفیت یونسکو یا متخصصان خارجی برای مرمت آثار آسیب‌دیده وجود دارد؟

یونسکو در حوزه حفاظت از میراث‌فرهنگی نقش مهمی دارد، اما این سازمان یک نهاد اجرایی به معنای کلاسیک نیست. یونسکو بیشتر نقش هماهنگ‌کننده، علمی و حمایتی دارد و اقدامات عملی معمولاً با درخواست دولت‌ها و با همکاری متخصصان انجام می‌شود.
در حال حاضر ما درخواست اعزام «هیئت‌های ارزیاب بین‌المللی» را مطرح کرده‌ایم، اما در شرایطی که هنوز وضعیت امنیتی در برخی مناطق تثبیت نشده، حضور چنین هیئت‌هایی با دشواری‌هایی همراه است. بااین‌حال باید تأکید کنم که ایران از نظر تخصص مرمت یکی از کشورهای پیشرو در جهان است. ما در وزارت میراث‌فرهنگی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور مرمتگران بسیار توانمندی داریم. برای مثال کرسی یونسکو در مرمت سازه‌های تاریخی در دانشگاه اصفهان، یکی از مراکز علمی معتبر در این حوزه است. در برخی حوزه‌ها مانند گچ‌بری، آینه‌کاری و تزیینات سنتی، دانش فنی عملاً در خود ایران متمرکز است؛ اما در حوزه‌هایی مانند تحلیل سازه‌ای، مطالعات ژئوتکنیک یا بررسی‌های مربوط به فرونشست زمین، ممکن است همکاری‌های بین‌المللی مفید باشد.

واکنش سازمان یونسکو نسبت به آسیب‌ها و تخریب‌های بناهای تاریخی چه بوده است؟

یونسکو طی این مدت چندین بیانیه صادر کرده است. برخی از این بیانیه‌ها درباره حملات به مراکز آموزشی مانند مدارس و دانشگاه‌ها بوده و برخی دیگر به تهدید یا آسیب وارد شده به میراث‌فرهنگی اختصاص داشته است. در مجموع چند بیانیه رسمی درباره حفاظت از مراکز آموزشی و میراث‌فرهنگی منتشر شده که در آن‌ها بر ضرورت احترام به اصول حقوق بین‌الملل و حفاظت از اموال فرهنگی تأکید شده است. البته باید توجه داشت که حتی اگر برخی کشورها عضو یونسکو نباشند، این موضوع به معنای بی‌تأثیربودن مواضع این سازمان نیست. یونسکو همچنان یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی بین‌المللی است و مواضع آن در شکل‌دهی به افکار عمومی جهانی و نیز در فرایندهای حقوقی اهمیت دارد.

مهم‌ترین نگرانی شما درباره وضعیت بناهای تاریخی آسیب‌دیده چیست؟

بزرگ‌ترین نگرانی ما این است که بخشی از آسیب‌ها ممکن است در ظاهر قابل‌مشاهده نباشند؛ اما در ساختار بناها ایجاد شده باشند. موج انفجار می‌تواند باعث ایجاد تنش‌های سازه‌ای در بناهای تاریخی شود و این تنش‌ها ممکن است در روزها یا هفته‌های بعد به شکل ترک‌های جدید یا ریزش تزیینات خود را نشان دهند. به همین دلیل متخصصان تأکید دارند که در مرحله نخست باید مرمت‌های اضطراری و تثبیت موقت بناها انجام شود تا از گسترش آسیب‌ها جلوگیری شود. پس از آن می‌توان برنامه‌های مرمت اساسی را طراحی کرد.

در پایان، جامعه جهانی چه مسئولیتی در قبال چنین رویدادهایی دارد؟

میراث‌فرهنگی بخشی از میراث مشترک بشریت است. تخریب یک بنای تاریخی صرفاً خسارتی برای یک کشور نیست، بلکه بخشی از تاریخ و حافظه فرهنگی جهان را از بین می‌برد. به همین دلیل انتظار می‌رود جامعه جهانی نسبت به چنین حادثه‌هایی حساس باشد. سازمان‌های بین‌المللی، دانشگاه‌ها، متخصصان و رسانه‌ها می‌توانند نقش مهمی در حفاظت از این میراث ایفا کنند. در داخل کشور نیز لازم است همه ظرفیت‌ها از دولت و نهادهای تخصصی گرفته تا دانشگاه‌ها، انجمن‌های علمی و نیروهای داوطلب برای حفاظت از آثار تاریخی بسیج شوند. زیرا حفاظت از میراث‌فرهنگی در چنین شرایطی صرفاً یک وظیفه اداری نیست؛ بلکه یک مسئولیت تاریخی و اخلاقی در قبال نسل‌های آینده است.