تخریب یک حافظه تاریخی بهداشتی

برای درک آن چه ازدست‌رفته، باید به عقب بازگشت؛ به زمانی که ایران هنوز با بیماری‌های واگیردار دست‌وپنجه نرم می‌کرد و مرگ، بخشی عادی از زیست روزمره بود. در آن دوران، نبود بهداشت عمومی، کمبود پزشک و فقدان زیرساخت‌های علمی، جامعه را در برابر طاعون، وبا، مالاریا و آبله بی‌دفاع گذاشته بود. اینجاست که نام «عبدالحسین میرزا فرمان‌فرما» در تاریخ ثبت می‌شود. سیاست‌مداری که تصمیم گرفت به‌جای ساختن بنایی برای قدرت، خانه‌ای برای زندگی بسازد. روایت مهدی قدسی از این تصمیم، تصویری زنده از آن لحظه تاریخی ارائه می‌دهد؛ جایی که فرمان‌فرما می‌گوید می‌خواهد «خانه‌ای بنا کند که در آن مایه آبله بسازند و با امراض انسانی و حیوانی مبارزه کنند».

این تصمیم، در دل شرایطی گرفته شد که ایران پس از جنگ جهانی اول با بحران‌های متعدد روبه‌رو بود؛ از ناامنی و فقر تا بیماری‌های گسترده. جامعه‌ای که هنوز مفهوم بهداشت عمومی را به‌صورت مدرن تجربه نکرده بود، به نهادی نیاز داشت که بتواند این چرخه مرگ را متوقف کند. اما با آغاز فعالیت انستیتو، برای نخستین‌بار امکان تشخیص دقیق بیماری‌های عفونی فراهم شد. دیگر پزشکان مجبور نبودند تنها بر علائم ظاهری تکیه کنند؛ می‌توانستند با آزمایش‌های میکروسکوپی، بیماری را شناسایی کنند. این تغییر، نه فقط یک پیشرفت علمی، بلکه یک انقلاب در پزشکی ایران بود.

بیماری‌هایی که پیش‌تر هزاران نفر را می‌کشتند، به‌تدریج مهار شدند. وبا دیگر نمی‌توانست شهرها را درنوردد، طاعون به تاریخ سپرده شد و بیماری‌هایی مانند سل و آبله تحت کنترل درآمدند. انستیتو پاستور به «بازوی اصلی بهداشت» تبدیل شد؛ نهادی که نه‌تنها درمان می‌کرد، بلکه دانش تولید می‌کرد.

این همان زیرساختی است که امروز هدف قرار گرفته است؛ زیرساختی که بیش از یک قرن زمان برد تا شکل بگیرد. حمله به انستیتو پاستور، فقط تخریب چند ساختمان نیست. این مرکز، بخشی از حافظه علمی ایران است؛ جایی که نسل‌های مختلف پزشکان، پژوهشگران و دانشجویان در آن آموزش‌دیده‌اند، تحقیق کرده‌اند و با بیماری‌ها جنگیده‌اند.

واکنش صنم نراقی اندر لینی، نویسنده ایرانی – بریتانیایی و از نوادگان فرمان‌فرما، دقیقاً به همین وجه اشاره دارد. او در واکنش به این حمله نوشت «این موضوع درباره نظام فعلی ایران نیست؛ هدف نابودی گذشته، حال و آینده ما به‌عنوان یک ملت است.» جمله‌ای که نشان می‌دهد این حمله، در نگاه برخی، نه یک اقدام نظامی، بلکه ضربه‌ای به تداوم تاریخی یک ملت است. اما شاید خطرناک‌ترین بخش ماجرا، آن چیزی باشد که دیده نمی‌شود. تخریب آزمایشگاه‌ها، به معنای احتمال نشت مواد شیمیایی و بیولوژیک است. موادی که می‌توانند خاک، آب‌های زیرزمینی و حتی زنجیره‌های زیستی را آلوده کنند.

 انستیتو پاستور و حمایت حقوقی جهانی

انستیتو پاستور ایران دست‌کم در دو سطح از حمایت حقوقی برخوردار است. در سطح نخست، این نهاد یک مؤسسه غیرنظامی و یک ساختمان اختصاص‌یافته به علم و بهداشت عمومی است. یعنی چیزی که در حقوق جنگ، جز در صورت تبدیل‌شدن به هدف نظامی، نباید موضوع حمله قرار گیرد. ماده ۵۲ پروتکل اول الحاقی، اشیای غیرنظامی را به طور عام حمایت می‌کند و اساس‌نامه رم دیوان کیفری بین‌المللی نیز «حمله عامدانه به ساختمان‌های اختصاص‌یافته به علم» را، مادامی که هدف نظامی نباشند، در شمار مصادیق جنایت جنگی آورده است.

در سطح دوم، اگر بخش‌های آسیب‌دیده این مجموعه ماهیت درمانی، آزمایشگاهی و پزشکی داشته باشند، آن‌گاه حمایت ویژه‌ای که حقوق بشردوستانه برای واحدهای پزشکی و درمانی قائل است نیز مطرح می‌شود. کمیته بین‌المللی صلیب سرخ تصریح می‌کند که «واحدهای پزشکی» از جمله بیمارستان‌ها و دیگر تأسیساتی که برای مقاصد پزشکی برپا شده‌اند، باید در همه اوضاع‌واحوال محترم شمرده و حمایت شوند و نباید هدف حمله قرار گیرند.

۲۵ واحد تولید و توزیع دارو زیر بار حملات

قواعد کمیته بین‌المللی صلیب سرخ می‌گویند واحدهای پزشکی فقط در صورتی حمایت ویژه خود را از دست می‌دهند که خارج از کارکرد انسانی‌شان برای «اقدامات زیان‌بار برای دشمن» به کار گرفته شوند. آن هم نه به‌صورت خودکار، بلکه پس از اخطار قبلی و دادن مهلت معقول و بی‌پاسخ ماندن آن اخطار. بااین‌حال طبق اعلام هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران حدود ۲۵ واحد تولیدی، توزیعی و داروسازی مورد حملات مستقیم و غیرمستقیم آمریکایی – صهیونی قرار گرفته‌اند.

شرکت تحقیقاتی – مهندسی توفیق دارو یکی از شرکت‌های زیرمجموعه تأمین اجتماعی (شستا) بود که در تجاوز صهیونیستی – آمریکایی بمباران شد. شرکت دانش‌بنیان توفیق دارو به‌عنوان بزرگ‌ترین مرکز تحقیقات دارویی ایران و پیشرو در توسعه دانش فنی و تولید مواد اولیه دارویی، نزدیک به سه دهه سابقه فعالیت دارد. مسئول محور غرب و شمال غرب کانون هماهنگی شوراهای اسلامی کار استان تهران برخی از تولیدات شرکت «توفیق دارو» را داروهای ضدسرطان (Oncology APIs)، داروهای مرتبط با بیماری‌های خاص و ام‌اس نظیر گلاتیرامر استات، داروهای مسکن قوی و آرام‌بخش و کنترل درد (Narcotics APIs)، داروهای قلبی – عروقی (Cardiovascular)، داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی (Immunomodulators) و داروهای بیهوشی عنوان کرد.

سازمان جهانی بهداشت درباره حملات به مراکز درمانی ایران هشدار داد

دبیرکل سازمان جهانی بهداشت با ابراز نگرانی از افزایش حملات آمریکایی صهیونی به مراکز درمانی در ایران اعلام کرد که این حملات خدمات سلامت را مختل کرده و جان بیماران و کادر درمان را در معرض خطر جدی قرار داده است. تدروس آدهانوم گبریسوس در صفحه خود در شبکه ایکس با اشاره به تشدید درگیری‌ها در منطقه، از افزایش حملات به زیرساخت‌های سلامت در ایران، به‌ویژه در تهران، ابراز نگرانی کرد و گفت: «انستیتو پاستور، یکی از مراکز کلیدی در پاسخ به شرایط اضطراری محسوب می‌شود و دو بخش آن به‌عنوان مراکز همکار با سازمان جهانی بهداشت فعالیت داشته‌اند.» او همچنین از آسیب جدی به بیمارستان روان‌پزشکی دلارام سینا در پی حمله ۹ فروردین و تخریب تأسیسات داروسازی توفیق دارو در حمله ۱۱ فروردین خبر داد و گفت: «این شرکت داروسازی در زمینه تولیدداروهای حیاتی برای بیماران مبتلا به سرطان و ام‌اس فعالیت می‌کرد.»

جمعی از فعالان، متخصصان صنایع دارویی و تجهیزات پزشکی کشور و مدیران تشکل‌های تخصصی، با انتشار بیانیه‌ای خطاب به نهادهای بین‌المللی حوزه سلامت و حقوق بشر، خواستار توقف حملات به زیرساخت‌های دارویی و تجهیزات پزشکی ایران شدند. در این بیانیه که به امضای بیش از ۵۴۰ نفر از متخصصان حوزه سلامت کشور رسیده است، حملات ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی به مراکز دارویی، زیرساخت‌ها و کارخانه‌های فعال در حوزه سلامت به‌شدت محکوم شده است.