شبانگاه پانزدهم اسفند به آب‌شیرین‌کن و تأسیسات شرکت آب‌وبرق مپنا حمله شد. در جزیره قشم که آب در آن گران‌بها و محدود است، این تأسیسات روزانه ۱۲ تا ۱۵ هزار لیتر آب مورد نیاز بخش مرکزی جزیره را تأمین می‌کرد. اکنون طبق اظهارات رسمی، تأمین آب ۳۰ روستا در بخش‌های مرکزی، حرا و شهاب مختل شده است. این حمله می‌تواند نقض ماده ۵۴ پروتکل الحاقی اول کنوانسیون‌های ژنو (۱۹۷۷) تلقی شود، چراکه حمله به زیرساخت‌های ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی، از جمله منابع و شبکه‌های آبرسانی ممنوع است. اکنون که ایران زیر بمباران است، زیرساخت‌های حیاتی جزیره از همیشه آسیب‌پذیرتر شده‌اند.

آب همیشه کم بود
آب روستای «گوران» که «علی پوزن»، از فعالان فرهنگی و اجتماعی، ساکن آن است هم از آب‌شیرین‌کن مپنا تأمین می‌شد. «روستاهای قشم هر سی‌چهل روز یک بار آب می‌گیرند. همیشه همین‌طور بود. از سال‌های گذشته گفته بودند آب پایدار را تأمین می‌کنیم، اما خبری نشد. در طول این سی‌چهل روز از آب ذخیره‌شده در برکه‌ها (آب‌انبارها) استفاده می‌شود. بعضی ده‌پانزده‌روزه ذخیره‌شان تمام می‌شود و با تانکر آب خریداری می‌کنند و بعضی که آب‌انبارشان بزرگ‌تر است ۲۰-۲۵ روز ذخیره دارند.»
به‌گفته پوزن، اهالی قشم ده‌پانزده سال است که مطالبه تأمین آب پایدار روستاها را فریاد زده‌اند، اما «قول و وعده‌ زیاد است و عمل، خیلی کم». به‌علاوه، حالا که کار به جنگ کشیده «هم اضطراب جنگ هست، هم اضطراب آب».
«صنم مودی»، ساکن بندر «طبل» که مپنا آب آن را تأمین می‌کرد، گذران زندگی با کم‌‌آبی را این‌طور تعریف می‌کند: «هر ۳۰-۳۵ روز یک‌بار آب از آب‌شیرین‌کن‌ها به لوله‌هایی که به خانه می‌رسد، جاری می‌شود. نرخش دولتی است. البته کم هم هست و اندازه منبعی که برای ذخیره داریم، آب می‌گیریم و صبر می‌کنیم تا نوبت بعدی. اگر آب تمام شد، باید زنگ بزنیم که با تانکر بیاورند. پول این آب را جدا می‌گیرند و نرخ خودشان را دارند. یعنی ما علاوه‌بر هزینه آب که به دولت می‌پردازیم، هزینه دیگری برای خرید آب می‌دهیم.»
آخرین بار صنم پنج هزار لیتر آب باران را یک میلیون تومان خرید. «آب اینجا چیز گرانی است و گاهی خیلی سخت پیدا می‌شود.»
بعد از حمله به آب‌شیرین‌کن، مشکل هنوز در همه روستاها عیان نشده. در برکه‌ای که صنم از آن آب می‌گیرد، هنوز مقداری آب هست. «یک ماهی بود که آب نداشتیم تا اینکه آمد و برکه پر شد، اما به‌زودی این ذخیره تمام می‌شود. نمی‌دانیم کی قرار است آب‌شیرین‌کن درست شود و دوباره به ما آب برسد.»
بِرکه (بُرکه یا آب‌انبار) سازه‌ای آبی در معماری سنتی مناطق جنوبی ایران است که آب در آن ذخیره می‌شود، اما این آب برای آشامیدن نیست. صنم می‌گوید آب برکه‌ها علاج گرمای تند جزیره است؛ برای دوش گرفتن و خنک شدن، برای شست‌وشو. «برای خوراک مجبوریم آب معدنی بخریم و آن هم هزینه‌ای جدا دارد. منطقه محروم است دیگر. آبی که تقریباً ماهی یک بار به برکه می‌رسد، خوراکی نیست. فقط برای شست‌وشوست.» با این‌همه وزارت بهداشت بعد از حمله به تأسیسات آب‌شیرین‌کن درباره سلامت آب آشامیدنی در قشم اطمینان داده است.
پوزن می‌گوید آب روستاهای قشم تحت نظر شرکت آب‌منطقه‌ای استان هرمزگان و آب شهر قشم و روستاهای اطرافش تحت نظر سازمان منطقه آزاد قشم تأمین می‌شود. «تأمین آب در قشم درگیر این دوگانگی است. منطقه آزاد می‌گوید اگر کل آب قشم را دست من بدهند، می‌توانم تأمینش کنم. از آن طرف آب‌منطقه‌ای می‌گوید کلی هزینه زیرساخت کرده و باید خرج آن را دربیاورد. مردم هم بین این دو گیر کرده‌اند.» حالا جنگ به این مشکلات افزوده است.
«معصومه اشتیاقی»، پژوهشگر حوزه توسعه، آب و محیط‌زیست، می‌گوید: «با نگاه بدبینانه می‌توان گفت در شرایط جنگی تمرکز بیشتر بر حوزه‌های نظامی است و نیاز روستاها و مشکلاتشان در حاشیه قرار می‌گیرد. جوامع محلی از قبل رهاشده بودند و در شرایط جنگی اوضاع سخت‌تر هم خواهد شد. تمام پایتخت رها شده، چه رسد به قشم و روستاهایش. حتی در وضعیت صلح مسئله آب زاهدان و چابهار و قشم و نقاط دیگر حل نشد، چه رسد به حالا. بااین‌حال، می‌توان خوش‌بین بود که بالاخره تدابیری بیندیشند و این موضوع را در اولویت قرار دهند.»

مپنا در دست تعمیر است
«آناهیتا احترامی»، بخشدار مرکزی قشم، می‌گوید آب‌شیرین‌کن مپنا بعد از حمله آمریکا و اسرائیل به‌کلی از دسترس خارج شده و تعمیر و بازگشت آن به مدار به‌زودی ممکن نیست. اما بناست شرکت‌های خصوصی جای مپنا را بگیرند.
او به «پیام ما» توضیح می‌دهد: «تأمین آب جزیره قشم کاملاً به آب‌شیرین‌کن‌ها وابسته است. هیچ منبع دیگری جز این نداریم. سدهای کوچکی که داریم، بیشتر برای مصارف کشاورزی است. حالا مپنا کاملاً از دسترس خارج شده و قرار است از آب‌شیرین‌کن خصوصی مثل شرکت فلات قاره و بخش شهاب روستای سلخ کمک بگیریم. پیش‌ازاین تأسیسات خصوصی که آب را آزاد می‌فروختند، در آمارمان به حساب نمی‌آوردیم؛ اما الان با توجه به مشکل ایجادشده قرار است آب را رایگان در اختیار مردم قرار دهد. مراحل قانونی‌اش دارد طی می‌شود و روز یکشنبه نامه زدیم که بیاید در مدار. با آمدن این تأسیسات، مشکل آب به‌اندازه قبل خواهد بود.»
حالا تأسیسات مپنا در دست تعمیر است. «کمی آسیب‌هایش جدی است، ولی حل می‌شود. روز یکشنبه مدیر آب‌وفاضلاب آمد قشم و دستورات لازم را داد. بچه‌های اداره آب سریع دست‌به‌کار شدند. تا یکی‌دو ماه آینده که مپنا را برگردانیم به مدار، مشکل خیلی جدی نداریم.»
اهالی قشم در گلایه‌هایشان از «مشکل همیشگی» آب می‌گویند. «چرا حالا آمده‌اید سراغ ما؟ ما که همیشه مشکل آب داشتیم.» بخشدار گلایه مردم را تأیید می‌کند: «مشکل آب همیشه بوده، اما با آسیب‌دیدن آب‌شیرین‌کن بیشتر شده است. گلایه‌های مردم به‌حق است، هرچند در مقایسه با گذشته که منبع موجود فقط همین سدها و برکه‌ها بودند، وضعیت بهتر است. البته من نمی‌گویم باید راضی باشیم. ما هر قدر تلاش کنیم، فقط می‌توانیم جبران مافات کنیم. ما هیچ‌وقت مدعی پیشرفت نیستیم. مردم حق دارند، باید مشکل به کلی حل شود..»
احترامی می‌گوید جزیره ماه‌های سختی را از سر گذرانده است. «سه‌چهار ماه پیش سیل مهیبی آمد و روستاها آب گرفت و خانه‌ها آسیب دید. قبل از آن جنگ دوازده‌روزه بود و به قشم حمله شد. قرار بود مسئله آب را با خرید تضمینی آب حل کنیم، اما خوردیم به جنگ. همه اینها کارها را در یک سال اخیر کند کرد، اما امیدواریم مپنا به مدار برگردد. دارند شبانه‌روز در این شرایط سخت کار می‌کنند. هر لحظه ممکن است دوباره حمله‌ای بشود. کلی نیرو از بندرعباس آمده که تأسیسات را سریع‌تر راه بیندارند. بچه‌های آبفا و دهیارها پای کارند که هرجا مشکل هست با تانکر آبرسانی کنند. یکسری تانکرها را جمع‌آوری کرده‌ایم تا به‌صورت رایگان آب را به مردم برسانند.»
«محسن فرهادی»، رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، هم گفته «تعمیر فوری این آب‌شیرین‌کن به‌دلیل آسیب واردشده امکان‌پذیر نیست». به‌گفته او، دانشگاه علوم‌پزشکی هرمزگان تمرکز خود را بر توزیع تانکری آب گذاشته‌ و کارشناسان بهداشتی مستقر در محل، نمونه‌برداری، آزمایش‌های مربوط به سنجش کلر آزاد و نظارت مستمر بر توزیع آب را انجام می‌دهند.
بخشدار می‌گوید برای تأمین مواد غذایی، آرد، خدماتی مثل دارو برای روستاییان کارهایی انجام شده و جلساتی برای پیشگیری از بحران برگزار شده است، اما «یکسری چیزها غیر قابل پیش‌بینی است؛ از جمله تولیدات مادر، مثل آب‌شیرین‌کن که سال‌ها طول کشید و هزینه کردیم تا کامل شود. اما آنچه رخ‌ داد، غیر قابل پیش‌بینی بود. اگر می‌شد پیش‌بینی کرد که دیگر جنگ چیز نگران‌کننده‌ای نبود».
بخشدار می‌گوید جنگ است و جنگ تبعات دارد. «مردم حق دارند گلایه کنند. تمام تن این وطن زخم است. هر جایش دست بگذاری، صدای مردم درمی‌آید. ما یک ایران تن‌زخمی شده‌ایم. ما خیلی عقب‌ماندگی‌ها داریم. انباشت مطالبات داریم. مردم به آنچه حقشان بوده، نرسیده‌اند و انکار این به‌دور از انصاف است.»

در بحران به بحران خورده‌ایم
در هفته گذشته «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه، حمله به زیرساخت‌های حیاتی را «جنایت آشکار» خوانده است. «فاطمه جراره»، نماینده مردم هرمزگان در مجلس گفته این «اقدامی خصمانه» و «مصداق آشکار تعرض به رفاه و امنیت مردم» است.
دو روز بعد از این حمله، وزارت کشور بحرین مدعی شد با حمله پهپادی ایران، به یک کارخانه آب‌شیرین‌کن خساراتی وارد شده است، هرچند محل تأسیسات یا میزان دقیق خسارت را مشخص نکرد، اما رسانه‌ها نوشتند این تأسیسات از کار نیفتاده است.
روز یکشنبه وب‌سایت «The National» حمله به تأسیسات آب‌شیرن‌کن بحرین را نشانه «تغییر در اهداف جنگ» دانست و نوشت درگیری به‌سمت زیرساخت‌هایی رفته که می‌تواند مستقیماً بر زندگی روزمره مردم اثر گذارد. وب‌سایت خبری «Middle East Eye» هم نوشته در سایه جنگ منطقه‌ای، امنیت آب آشامیدنی و زنجیره تأمین موادغذایی با تهدید روبه‌رو است؛ معادله‌ای که می‌تواند زندگی روزمره میلیون‌ها نفر را دستخوش تحولی عظیم کند.
به‌نوشته این رسانه، منابع آبی شیرین در کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، برخلاف تصور رایج، نه از چشمه‌ها و سفره‌های زیرزمینی، که از دل دریا و درون تأسیسات عظیم نمک‌زدایی تأمین می‌شود. بیش از ۴۰۰ آب‌شیرین‌کن در امتداد سواحل خلیج‌فارس، نقشی حیاتی در تداوم صنعت، کشاورزی و از همه مهم‌تر، تأمین آب شرب ساکنان این منطقه ایفا می‌کنند.
اشتیاقی، پژوهشگر توسعه، درباره احتمال گسترده‌تر شدن جنگ می‌‌گوید: «در وضعیت عجیبی گرفتار شده‌ایم. علاوه‌بر حمله به تأسیسات آب‌شیرین‌کن، زیرساخت‌های انرژی از جمله انبارهای نفت مورد حمله قرار گرفته‌اند. در بحران به بحران خورده‌ایم. آب شوخی‌بردار نیست. جنگ است و همه ابعاد تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد. اگر حمله به آب‌شیرین‌کن‌ها را تعمیم بدهیم، خطوط انتقال آب و حتی رودخانه‌ها می‌توانند در معرض تهدید باشند. اگر میادین نفتی تحت‌تأثیر جنگ قرار بگیرند، خاک و آب هم آلوده خواهد شد. با این‌همه، امیدوارم ابعاد این ماجرا وسیع‌تر نشود. فقط باید امیدوار بود جنگ تمام شود. چون وزارت نیرو و سازمان محیط‌زیست هیچ سناریویی ندارند و پیش‌بینی نکرده‌اند درصورت وسیع‌تر شدن ابعاد جنگ چه خواهد شد و چه باید کرد. امیدوارم برنامه‌ای برای بحران در نظر بگیرند.»