سال ۹۸ بعد از ناآرامی‌های آبان و قطعی اینترنت، نمایشگاه ITB برلین برگزار شد. بسیاری از شرکت‌های گردشگری و توراپراتورها و فعالان این بخش که در آن مقطع هنوز با بحران کووید و بحران‌های بزرگتر از آن در ایران مواجه نشده بودند، در این نمایشگاه شرکت کردند. یکی از توراپراتورهای مطرح ایران، هم‌زمان با برگزای نمایشگاه در پستی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده بود، نوشت: «اروپایی‌ها از ما درباره قطعی اینترنت می‌پرسند درباره امنیت ایران، درباره اخباری که شنیده‌اند و درباره هواپیمای اوکراینی.» شاید آن روزها بحران کشور به‌اندازه امروز عمیق و زخم گردشگری به‌اندازه امروز کاری و مهلک نشده بود که چنین بازخوردی برای شرکت‌های ایرانی وجود داشت. 

حالا در شرایطی که سایه جنگ بر امنیت کشور افتاده و بسیاری از کشورها شهروندانشان را از سفر به ایران منع می‌کنند، کسی روایت نمی‌کند کشورهای شرکت‌کننده در نمایشگاه‌های بین‌المللی چه سؤالاتی از شرکت‌های ایرانی می‌پرسند. تنها یک روایت وجود دارد و آن روایت رسمی دولت است که از دستاوردهای حضور در این نمایشگاه‌ها می‌گوید. یکی از شرکت‌کنندگان در نمایشگاه بین‌المللی گردشگری EMITT که ۱۶ تا ۱۸ بهمن‌ماه در استانبول برگزار شد و اسپانسر آن کانون اتومبیلرانی بود، درباره تجربه حضورش گفته است: «در این دوره تلاش کردیم جاذبه‌های ایران را شفاف‌تر و جدی‌تر به مخاطبان ترکیه‌ای معرفی کنیم. علاقه‌مندی بازدیدکنندگان به فرهنگ، خوراک و مهمان‌نوازی ایرانی کاملاً محسوس است و همین موضوع به جذب گروه‌های متنوع زیارتی، تاریخی و گردشگری کمک کرده است.» و یکی دیگر از شرکت‌کنندگان گفته است: «مذاکرات امیدوارکننده‌ای با برخی شرکت‌ها انجام شد که پیش‌بینی می‌شود در آینده نزدیک نتایج عملی و سازنده‌ای به‌همراه داشته باشد.» خبرگزاری میراث آریا در گزارش خود در مورد این نمایشگاه نوشته است: «به‌اعتقاد فعالان حاضر، حضور منسجم ایران در EMITT ۲۰۲۶، گامی مؤثر در مسیر تقویت دیپلماسی گردشگری، متوازن‌سازی گردشگران ورودی و خروجی و تثبیت جایگاه ایران در بازارهای هدف منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار می‌رود.»

اما وضعیت گردشگری معلول علت‌های متعددی است که مهمترین آن امنیت مقصد است و در درجه بعد زیرساخت‌هایی مثل اینترنت، حمل‌ونقل، اقامت و… و در درجه بعد جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی قرار می‌گیرند. گردشگری در خلأ فعالیت نمی‌کند و نمی‌تواند نسبت به وقایع بی‌تفاوت باشد؛ چراکه اتفاقات مختلف در حوزه اقتصاد، سیاست و فرهنگ بر انتخاب یک مقصد برای گردشگران بسیار اثرگذار است. هرچند برخی مدافعان حضور در این نمایشگاه‌ها معتقدند حضور و تبلیغات فرهنگی در این رویدادها می‌تواند به کاهش «ایران‌هراسی» کمک کند، اما مسئله ایران‌هراسی در حال حاضر ریشه‌های دیگری دارد که بهتر است وزارت گردشگری با نگاهی واقع‌بینانه به آنها توجه کند و سرمایه‌گذاری برای حضور در این نمایشگاه‌ها را که دستاوردی برای ایران -دست‌کم در شرایط فعلی- ندارند، به زمان بهتری موکول کند و به سراغ مسائل بنیادین که تأثیر مستقیم بر گردشگری دارند، برود.

نقدی بر نمایشگاه EMITT

طبق اعلام خبرگزاری میراث آریا: «حضور ایران در نمایشگاه بین‌المللی EMITT پررنگ‌ترین مشارکت گردشگری ایران در این رویداد طی سال‌های اخیر به شمار می‌رود که با حمایت کانون جهانگردی و اتومبیلرانی و به نمایندگی از وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی محقق شده است.» مانور تبلیغاتی ایران برای حضور در این نمایشگاه درحالی‌است که نمایشگاه گردشگری تهران به‌دلیل شرایط کلی کشور لغو شده و فعالان گردشگری وضعیتی بحرانی را سپری می‌کنند. در چنین شرایطی محصول و خدماتی که در این نمایشگاه معرفی شده، صرفاً جاذبه‌های گردشگری ایران است؛ جاذبه‌هایی که بی‌شک تحسین جهانیان را برمی‌انگیزد، اما دردی از گردشگری ایران دوا نمی‌کند.

از طرفی، کیفیت برگزاری نمایشگاه بین‌المللی گردشگری و سفر شرق مدیترانه EMITT مورد نقد بسیاری از رسانه‌ها و فعالان گردشگری ترکیه است. آنها با مرور ۲۹ دوره برگزاری این رویداد به‌عنوان بزرگترین رویداد گردشگری کشور که تا سال‌ها نماد گردشگری ترکیه و استانبول بود، به برگزاری این دوره از نمایشگاه انتقاداتی وارد می‌کنند که قابل‌تأمل است.

در گزارشی که مجله Turizm Aktüel با عنوان: «EMITT فقط به یک سازمان فروش غرفه تبدیل شده است» منتشر کرده، آورده است: «این نمایشگاه‌های در سال‌های اخیر با کاهش وسعت مکان برگزاری، بازدیدکننده و اعتبار حرفه‌ای، بیشتر به یک بازار فروش غرفه تبدیل شده و جایگاه اصلی خود در صنعت گردشگری را از دست داده است.» براساس این گزارش، نمایشگاه EMITT تا پیش از کووید با وسعت ۴۵ هزار مترمربع در ۱۱ سالن برگزار می‌شد و حدود هزار شرکت‌کننده از ۱۰۳ کشور را گرد هم می‌آورد. چهار هزار ۴۷۶ جلسه کاری برنامه‌ریزی‌شده، EMITT را به یک پلتفرم واقعی B2B تبدیل کرده بود که غرفه‌ها و پاویون‌های ملی، فرصت شبکه‌سازی و قرارداددهی مؤثری برای فعالان گردشگری فراهم می‌کردند. اما در سال ۲۰۲۶ این نمایشگاه در کنار کاهش محسوس بازدیدکنندگان (حدود ۴۶ درصد) و کاهش اعتبار و ارتباط با حرفه‌ای‌های صنعت گردشگری با یکدیگر در این رویداد، فقط دو سالن در مرکز نمایشگاه استانبول داشت که در آن تمرکز بیشتر بر فروش غرفه و کمتر بر کارکرد واقعی B2B بود.

اینکه این نمایشگاه در سال‌های اخیر افول را تجربه کرده، مسئله گردشگری ترکیه است، اما اینکه در شرایط فعلی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، دولت ایران اصرار و تأکید بر حضور در چنین نمایشگاهی دارد، تأمل‌برانگیز است.

فرصت‌های حضور در نمایشگاه‌های جهانی

حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی گردشگری، فرصتی برای توسعه برند مقصد و بازارهای خارجی و برقراری ارتباطات با شرکای بین‌المللی در بازارهای هدف است که مزایای متعددی دارد. از جمله شبکه‌سازی و ایجاد روابط B2B و B2C، معرفی برند مقصد، دریافت بازخورد و تحلیل بازار، تقویت مهارت‌های حرفه‌ای و استانداردسازی خدمات، ایجاد تعامل با همتایان بین‌المللی به فعالان گردشگری ایران این امکان را می‌دهد که با استانداردهای جهانی آشنا شوند و کیفیت خدمات خود را بهبود ببخشند؛ جذب سرمایه و بسیاری موارد دیگر. اما باید به این نکته توجه داشت که تمام این مزایا منوط به آمادگی زیرساخت‌ها، هماهنگی بین اجزای زنجیره سفر و برنامه‌ریزی دقیق است. بدون این آماده‌سازی، حضور بین‌المللی ممکن است صرفاً جنبه تبلیغاتی داشته باشد. همان مسئله‌ای که بسیاری از منتقدان برگزاری نمایشگاه‌ها مطرح می‌کنند و آنها را «فضایی برای توزیع بروشور» می‌دانند، نه برقراری ارتباطات مؤثر بین شرکت‌ها.

از طرفی، وقتی به وضعیت داخلی صنعت گردشگری نگاهی می‌اندازیم، تصویری متفاوت به چشم می‌آید که به حقیقت اوضاع نزدیکتر است. رکود هتل‌ها، کاهش تورها، زیرساخت‌های ناکارآمد و بسیاری مسایل دیگر که نشان می‌دهند پایه‌های این صنعت هنوز آماده بهره‌برداری از فرصت‌های بین‌المللی نیست. این شکاف بین هدف و واقعیت، پرسش‌های جدی درباره اثر واقعی حضور ایران در چنین نمایشگاه‌هایی که در یک ماه گذشته دو مورد آن تجربه شده (EMITT در استانبول و ITB در برلین) مطرح می‌کند.

حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی، بدون شک برای گردشگری هر کشوری مفید و مؤثر و لازم است، اما این حضور بدون توجه به زیرساخت‌ها و هماهنگی واقعی بین زنجیره ارزش گردشگری و مهمتر از تمام اینها، تحلیل شرایط موجود، نمی‌تواند نتایج ملموس و پایداری برای آن کشور داشته باشد. بدون توجه به این موارد حتی پررنگ‌ترین حضور و مشارکت در معتبرترین نمایشگاه‌ها هم ممکن است به یک عمل نمادین و نمایشی  بدون دستاورد تبدیل شود.