بعد از بالاگرفتن اعتراضات دی‌ماه، موزه‌ها و مراکز و پایگاه‌های میراث‌فرهنگی کشور تعطیل شدند. برخی از این موزه‌ها که در جریان جنگ دوازده‌روزه تعطیل شده بودند هنوز فرصت بازگشایی پیدا نکرده بودند که بحران اقتصادی، کشور را به ناآرامی کشاند و ناامنی دوباره درهای موزه‌ها را بست. قطعی اینترنت ضربه‌ای تازه بود بر میراث‌فرهنگی کشور که در میان زهر جان‌خراش این روزها چندان به چشم نیامد و شاید به این زودی‌ها هم کسی متوجه آن نشود.

دی و بهمن امسال، ایرانی‌ها طولانی‌ترین و بی‌سابقه‌ترین شکل قطعی ارتباط را در عصر ارتباطات تجربه کردند. در زمان تنظیم این گزارش بیش از هفده روز و بالغ بر ۴۰۰ ساعت است که یک کشور پهناور، از نقشه ارتباطات دنیا حذف شده است. این اولین‌بار نیست که این اتفاق می‌افتد. هر بار که اینترنت در ایران قطع می‌شود، توجه افکار عمومی و رسانه‌ها عمدتاً به پیامدهای اقتصادی و ضرر و زیان‌های مالی معطوف است. مسلماً این موضوع در کشوری که با بحران‌های اقتصادی و اجتماعی متعدد درگیر است مسئله مهمی است؛ اما این اتفاق در حوزه فرهنگ هم تبعاتی دارد که شاید چون ملموس و قابل‌اندازه‌گیری نیست، چندان به آن پرداخته نمی‌شود. از جمله آنچه کمتر دیده می‌شود، تبعات عمیق، خاموش و بلندمدت اعمال این محدودیت‌ها و محرومیت‌ها؛ بر موزه‌ها و میراث‌فرهنگی کشور است. موضوعی که می‌تواند به انزوای فرهنگی ایران در سطح بین‌المللی بینجامد. انزوا در حوزه‌ای که ذاتاً جهانی و مبتنی بر ارتباط و تبادلات بین فرهنگی است.

«گلناز گلصباحی»، نایب‌رئیس و عضو هیئت اجرایی شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم)، در گفت‌وگو با «پیام ما» هشدار می‌دهد که تکرار و تداوم این وضعیت می‌تواند موزه‌ها و نهادهای میراثی ایران را در بلندمدت، به حاشیه جریان جهانی فرهنگ و تبادل دانش سوق دهد و جبران این آسیب و انزوا ساده نخواهد بود. هرچند شرایط موجود در سال‌های اخیر راه چندان همواری پیش روی موزه‌ها برای تعامل با محافل جهانی نگذاشته است، اما محدودیت‌های جدید می‌تواند این مسئله را تشدید کرده و انزوایی خاموش را برای موزه‌ها رقم بزند، انزوایی که چه‌بسا منجر به حذف موزه‌ها به‌عنوان نهادی اجتماعی و فرهنگی شود.

انزوایی که پیش‌تر با تحریم‌ها آغاز و با محدودیت‌های اینترنت تشدید شد

نایب‌رئیس ایکوم از منظر حوزه تخصصی خود درباره تبعات شرایط موجود و تداوم آن بر فعالیت موزه‌ها با اشاره به تجربه سال‌های گذشته تأکید می‌کند که موزه‌ها و متخصصان موزه‌ای ایران، پیش‌ازاین نیز طعم انزوا را چشیده‌اند: «تحریم‌های بین‌المللی بخشی از این انزوا را به کشور تحمیل کرد و تبعات آن، به‌ویژه در سه سال اخیر، به شکل ملموس‌تری خود را نشان داد. در این مدت، هم موزه‌ها و هم متخصصان موزه‌ای، چه به‌صورت فردی و چه جمعی، عملاً از بخش مهمی از جریان تبادل دانش و تجربه در سطح جهانی کنار گذاشته شدند. فرصت‌هایی که می‌توانست منجر به ارتقای دانش، توانمندی و جایگاه حرفه‌ای موزه‌داران ایرانی شود، به‌تدریج از دست رفت.»

گلصباحی از نمودهای روشن این وضعیت را محدودشدن دسترسی به کمک‌هزینه‌های بین‌المللی، حضور در کنفرانس‌ها و کارگاه‌های آموزشی تخصصی می‌داند، فرصت‌هایی که برای متخصصان واجد شرایط، مسیر رشد حرفه‌ای را هموار می‌کرد. او به تجربه کنفرانس سه‌سالانه شورای بین‌المللی موزه‌ها اشاره می‌کند: «ایران عضو رسمی ایکوم است، پایگاه و کمیته ملی فعال دارد. بااین‌حال، در اجلاس اخیر، درصد بسیار کمی از موزه‌داران ایرانی توانستند حضور پیدا کنند و آن هم با هزینه شخصی. حمایت‌های مالی بین‌المللی برای اعضای ایرانی بسیار محدود بود و این موضوع، به طور طبیعی، به کاهش انتقال دستاوردها و تجربه‌ها به داخل کشور می‌انجامد.» به اعتقاد گلصباحی، نتیجه این روند، کوچک‌تر شدن حلقه متخصصانی است که می‌توانند موزه‌داری ایران را به دانش روز جهانی متصل کنند؛ اتفاقی که به باور او شاید امروز اثر ملموس نداشته باشد، اما در بلندمدت آسیب‌های جدی به دنبال خواهد داشت.

او تأکید می‌کند اکنون با قطعی اینترنت و شکل‌گیری نوعی «تحریم داخلی» این انزوا ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است: «هم‌زمانی محدودیت‌های بین‌المللی و داخلی، فشار مضاعفی بر موزه‌ها وارد می‌کند و تبعات آن را چندبرابر می‌کند. در چنین شرایطی، بسیاری از موزه‌ها که در عمل به انفعال کشیده شده‌اند، فعالیتشان به ارائه خدمات بازدید محدود شده که آن هم با تعطیلی‌های پی‌درپی عملاً ممکن نیست. درحالی‌که موزه‌ها فقط مکان بازدید نیستند و رسالت آن‌ها فراتر از نمایش اشیا یا فروش بلیت است. موزه‌ها نهادهایی فرهنگی و اجتماعی‌اند که در بسیاری از کشورها، به موتورهای اقتصادی، آموزشی و حتی دیپلماسی فرهنگی تبدیل شده‌اند.»

فرونشست فرهنگی

گلصباحی آسیبی که محدودیت‌ها به فعالیت موزه‌ها و کارکرد آنها وارد می‌کند را با بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی مقایسه می‌کند که پیامدهایش در کوتاه‌مدت قابل‌لمس نیست، اما سال‌ها بعد به شکل فرونشست زمین خود را نشان می‌دهد. اما فرونشست آخرین نشانه این آسیب است که به‌موقع به آن رسیدگی نشده است. او هشدار می‌دهد که محدودکردن ارتباطات می‌تواند چنین سرنوشتی برای حوزه فرهنگ رقم بزند: «شاید امروز اثر آن به‌وضوح دیده نشود، اما در آینده، تضعیف موزه‌ها و فاصله‌گرفتن آن‌ها از جریان جهانی موزه‌داری و دانش روز این حوزه، آشکار خواهد شد. فاصله‌ای که جبران آن، نیازمند صرف زمان، سرمایه و انرژی بسیار خواهد بود.»

در روزهای محرومیت از ارتباطات جهانی، پلتفرم‌های داخلی تا حدودی در دسترس بودند، اما آیا این پلتفرم‌ها می‌توانند جایگزین ابزارهای جهانی ارتباط دست‌کم برای موزه‌ها باشند؟ گلصباحی در این زمینه معتقد است: «موزه‌ها می‌توانند از آن‌ها استفاده کنند، اما مسئله اصلی جایگزینی یک ابزار با ابزار دیگر نیست. مسئله این است که بدون ارتباط با جهان، موزه‌ها به جزایری بسته تبدیل می‌شوند. اگر قرار باشد ارتباط با جهان قطع شود و زندگی حرفه‌ای متخصصان صرفاً در داخل مرزها تعریف شود، آن‌وقت اساساً چه نیازی به موزه‌هایی داریم که تعریف و کارکردشان مبتنی بر تعامل جهانی است؟» پاسخ به این سؤال را وقتی در کنار رویکرد سلبی حاکم بر جامعه می‌گذاریم، می‌توانیم به این نتیجه برسیم که این روند در نهایت می‌تواند منجر به حذف نهاد موزه شود، موضوعی که برای کشوری با تاریخ کهن ایران یک فاجعه است که شاید این روزها در میان تلخی‌های بی‌شماری که تجربه می‌کنیم چندان مهم به نظر نرسد.

گلصباحی تأکید می‌کند: «اگر موزه‌ها هم از بیرون تحریم باشند و هم در داخل از دسترسی به فرصت‌های جهانی محروم شوند، این پرسش جدی مطرح می‌شود که چرا باید چنین نهادهایی را حفظ کرد؟ تداوم این روند می‌تواند موزه‌ها را به خزانه‌هایی صرفاً حفاظتی تبدیل کند؛ مکان‌هایی برای نگهداری اشیا، بدون نقش فعال فرهنگی، آموزشی و اجتماعی. در شرایطی که دولت با کسری بودجه مواجه است و موزه‌ها به‌شدت به منابع دولتی وابسته‌اند، این وضعیت می‌تواند آن‌ها را در معرض کوچک‌سازی یا حذف تدریجی قرار دهد.» او با اشاره به وضعیت فعالیت موزه‌ها در یک سال گذشته، می‌گوید: «با ادامه این وضعیت نمی‌توان چشم‌انداز روشنی در این حوزه ترسیم کرد.»

مسئله‌ای به نام سیاست فرهنگی

گلصباحی در خصوص فعالیت موزه‌ها در بستر آنلاین بر این باور است که مسئله صرفاً دسترسی به یک شبکه اجتماعی یا جایگزینی آن با پلتفرم‌های داخلی نیست: «حضور موزه‌ها در فضای دیجیتال و آنلاین، بخشی از یک سیاست کلان فرهنگی است؛ سیاستی که شامل اشتراک دانش، تبادل تجربه، آموزش، برنامه‌ریزی، مشارکت اجتماعی و حتی شکل‌های نوین حضور موزه‌ها در متاورس می‌شود. پرسش اصلی این است که ایران می‌خواهد در این معادله جهانی چه جایگاهی داشته باشد؟»

قطعی اینترنت و محدودشدن ارتباط با جهان، می‌تواند جریان زندگی فرهنگی یک کشور را به‌مرور تغییر دهد. وقتی راه تبادل دانش و ارتباطات بین‌المللی و دسترسی به منابع علمی به دلیل تحریم‌ها محدود شده، و راه‌های محدودی برای برقراری ارتباط و کسب تجربه و دانش روز دنیا باقی‌مانده است، قطعی اینترنت همان روزنه‌های کوچک امید را هم مسدود می‌کند. دراین‌بین نهادهایی مثل موزه‌ها و پایگاه‌های میراث جهانی و گروه‌هایی مثل دانشجویان و پژوهشگران به‌تدریج در محافل علمی و تخصصی منزوی شده و از گروه‌ها و شبکه‌های جهانی مرتبط با خود کنار گذاشته می‌شوند.

موزه‌ها حافظه تاریخی و فرهنگی یک ملت‌اند و حیات آن‌ها بدون ارتباط، تعامل، گفت‌وگو و حضور در جمع موزه‌های دنیا ممکن نیست. هرچند در این سال‌ها، موقعیت موزه‌های ایران در سطح بین‌الملل چندان مطلوب نبود که همین مسئله هم نتیجه سیاست‌گذاری‌های اشتباه و تساهل و تسامح در حوزه میراث‌فرهنگی بوده، اما این حقیقت را نمی‌توان نادیده گرفت که تصمیم‌هایی که با نگاه کوتاه‌مدت گرفته می‌شود، می‌تواند میراث‌فرهنگی ایران را بیش‌ازپیش به انزوا و حاشیه براند و جبران این ضرر در آینده به‌سادگی ممکن نیست.