راسته بازار بالای سمنان از جمله اندک بازارهای خشتی ایران است که همچنان ساختار خشتی خود را حفظ کرده است؛ چراکه بسیاری از بازارهای ایران که در طول زمان دچار حادثه شده‌ و به‌تدریج با مصالح آجری بازسازی شده‌اند. اما کالبد این بازار تاریخی، با وجود قرار گرفتن تکیه زیبای تمام‌چوبی ناسار در آن، همچنان خشتی باقی مانده است.

بافت‌های تاریخی اطراف بازار که با دالان‌هایی باریک، کشیده و با ارتفاع کم به این راسته متصل می‌شوند، زیبایی و هویت خاصی به بازار بالای سمنان بخشیده‌اند. بخش‌های شرقی و غربی این بافت، جزو کهن‌دژ تاریخی شهر محسوب می‌شوند. طبق متون شهرسازی قرون سوم و چهارم هجری، کهن‌دژها در مرتفع‌ترین نقطه شهر و با هدف حفاظت ساخته می‌شدند و به‌مرور زمان بازار و مسجد جامع در مجاورت یا بر روی آنها شکل می‌گرفت. کهن‌دژ بازار سمنان ساختار قرن چهارمی خود را حفظ کرده و بازار بالا در میانه این کهن‌دژ شکل گرفته و از طریق دالان‌هایی به آن متصل شده است.

در اسناد «عمیدالملک سمنانی» که از قدیمی‌ترین منابع مربوط به نظام سنتی آب سمنان در دوره تیموری به‌ شمار می‌رود، نام راسته بازار و کوچه‌های دالان‌دار آن، از جمله کوچه عباسیه ذکر شده است. نکته قابل‌توجه آنکه براساس همین اسناد، آب از استخر تاریخی ناسار که تنها چند متر با بازار بالا فاصله دارد، همچون گذشته وارد جوی راسته بازار سمنان می‌شود و پس از عبور از آب‌انبارها و حمام‌های تاریخی بازار، به باغ مسجدجامع سمنان می‌رسد تا این باغ کهن را سیراب کند.

رها بودن راسته بازار سمنان، معروف به بازار بالا، و بی‌توجهی میراث‌فرهنگی استان و شهرستان و همچنین یگان حفاظت شهرستان نسبت به آن، موجب شده این بنای مهم تاریخی از حفاظت کافی برخوردار نباشد. چهارم مهرماه امسال، آتش‌سوزی در کنار یک خانه تاریخی زیبا که مجاور بازار تاریخی بالا و در حریم درجه یک آن، در کوچه تکیه چهارراه بود، رخ داد. این آتش‌سوزی با گزارش یکی از مغازه‌داران و حضور به‌موقع مأموران آتش‌نشانی مهار شد. بااین‌حال، براساس فیلم منتشرشده از سوی شهرداری، میراث‌فرهنگی در محل حادثه حضور ندارد و مشخص نیست در آن زمان مدیر شهرستان یا یگان حفاظت میراث از این اتفاق مطلع بوده‌اند یا خیر.

چند روز بعد، درِ همان خانه تاریخی زیبا به سرقت رفت. این خانه دارای یک دالان کوچک دیگر است که به درِ پشتی خانه و چند خانه دیگر و درنهایت به زیر بازار سمنان منتهی می‌شود. حدود یک تا دو ماه پس از آتش‌سوزی نخست، بار دیگر عده‌ای این دالان باریک و زیبای پشت بنا را که در مجاورت بازار است، به آتش کشیدند و در پشتی این بنای تاریخی خالی از سکنه نیز سوزانده شد. پس‌ازآن، شهرداری با قرار دادن بلوک، این خانه تاریخی را کاملاً تیغه‌کشی کرد و بنا از دید عموم پنهان شد. این‌گونه تیغه‌کشی‌ها در نهایت منجر به تخریب کامل چنین خانه‌هایی می‌شود.

به‌ نظر می‌رسد در هر دو مورد آتش‌سوزی در حریم درجه یک بازار، میراث‌فرهنگی از موضوع بی‌اطلاع بوده و هیچ اقدام قضائی علیه افرادی که موجب این آتش‌سوزی‌ها شده‌اند، صورت نگرفته است. همچنین، شهرداری سمنان گزارشی به فرمانداری و میراث‌فرهنگی ارائه نکرده که این مسئله نشان‌دهنده نبود هماهنگی و ضعف مدیریتی میان میراث فرهنگی، شهرداری و فرمانداری در حوزه حفاظت از بناها و آثار تاریخی است.

از دیگر تهدیدهای بازار بالای سمنان، ناپایداری ستون‌های آجری ورودی شرقی تکیه ناسار در همین راسته است. متولی تکیه بارها دراین‌باره مکاتبه کرده، اما مسئولان واکنشی نشان نداده‌اند؛ درحالی‌که این بخش، یک معبر عمومی محسوب می‌شود. تردد خودروها و موتورسیکلت‌ها در داخل راسته بازار بالا، پارک خودروها چسبیده به دیوار بازار و نبود خط‌کشی مشخص برای حریم پارک خودرو نیز از دیگر تهدیدهای جدی این بازار تاریخی است.

موضوع دیگر، وجود دالان‌های فاخر و زیبایی است که در کنار این بازار است. اما به‌دلیل نبود شورای راهبردی حفاظت از بافت تاریخی سمنان در فرمانداری، این بخش‌ها رها شده‌اند. برای حفاظت از این دالان‌ها، حداقل می‌توان یک خانه در هر دالان را با حفظ ساختار سنتی آن، به بوم‌گردی، چایخانه یا رستوران کوچک تبدیل کرد یا با صفر شدن عوارض، کاربری تجاری متناسب با مشاغل سنتی و صنایع‌دستی بازار به آنها داد تا با رفت‌وآمد گردشگران و مردم، امنیت این فضاها تأمین شود.

در همین دالان پشت این خانه تاریخی فاخر، فردی خواستار راه‌اندازی یک رستوران کوچک برای فرزند خود بود، اما به‌دلیل مسائل مالی و همکاری نکردن میراث‌فرهنگی، این طرح به نتیجه نرسید. وجود یک شورای راهبردی می‌تواند موجب شود پایگاه میراث‌فرهنگی، بافت تاریخی شهرداری، فرهنگی شهرداری، دانشگاه سمنان (رشته مرمت بنا) و سایر نهادها، چنین مواردی را به این شورا ارجاع دهند. با ارائه وام از سوی سازمان‌ها و فرهنگسازی در جامعه محلی بازار، می‌توان به رونق اقتصادی این دالان‌ها و خانه‌های تاریخی کمک کرد و آنها را از وضعیت سکون و تخریب خارج کرد. همچنین، شناسایی خانه‌های تاریخی مهم، تعیین مالکیت آنها و ایجاد بسته‌های سرمایه‌گذاری، زمینه فروش این بناها به افراد آگاه و علاقه‌مند را فراهم می‌کند. در این راستا، ایجاد یک دفتر کاری در بازار سنتی سمنان امری ضروری است.

حفاظت از بازار تاریخی سمنان و دالان‌های منحصربه‌فرد آن که مختص بافت تاریخی این شهر هستند و در حریم درجه یک بازار قرار دارند، وظیفه مستقیم میراث‌فرهنگی است. متأسفانه در چهار سال اخیر، میراث‌فرهنگی در انجام این وظیفه کوتاهی کرده است. یگان حفاظت میراث شهرستان در موزه پهنه مستقر است و نبود دفتر مستقل و عدم استقرار اداره میراث در محدوده بازار، موجب فقدان برنامه‌ریزی مؤثر برای حفاظت از این مجموعه شده است؛ این درحالی‌است که اداره میراث‌فرهنگی شهرستان سمنان تنها چند متر با بازار فاصله دارد. شهرداری سمنان نیز دفتر بافت تاریخی خود را طبق قانون تشکیل داده بود و معماران سنتی بومی سامان‌دهی شده و نقش مهمی در مرمت این دالان‌ها داشتند، اما متأسفانه این مجموعه طی یک سال و نیم گذشته منحل شد. در شهر اراک، برای حفاظت از بازار تاریخی، شهرداری اقدام به تشکیل پلیس بازار کرده است و این مجموعه طبق ضوابط میراثی حفاظت می‌شود؛ الگویی که می‌تواند برای سمنان نیز بسیار کارآمد باشد.

امید است با سامان‌دهی درست و مدیریت هماهنگ، گامی مؤثر در حفاظت از بزرگ‌ترین بازار تاریخی استان سمنان و مهم‌ترین بازار خشتی ایران برداشته شود و نقش تاریخی آن در اقتصاد شهر و گردشگری بار دیگر احیا شود.