هم‌زمان با ورود موج دیگری از سرما به ایران، ادارات دولتی و مراکز آموزشی ۲۲ استان کشور، در روز چهارشنبه، دهم دی‌ماه، تعطیل شدند. تهران، همدان، قم، البرز، یزد، مرکزی، لرستان، خراسان‌شمالی، خراسان‌رضوی، کرمانشاه، کردستان، آذربایجان‌شرقی و آذربایجان‌غربی، کرمان، ایلام، زنجان، اردبیل، فارس، سمنان، چهارمحال‌وبختیاری، گیلان، مازندران، اصفهان و کهگیلویه‌وبویراحمد استان‌هایی‌اند که خبر رسمی تعطیلی منتشر شده است. خبرهایی از تعطیلی در برخی استان‌های دیگر نیز منتشر شده؛ اما منابع رسمی تا لحظه تنظیم این گزارش آنها را تأیید نکرده‌اند.

مدیریت مصرف انرژی

برودت و کاهش محسوس دمای هوا از جمله دلیل اصلی تعطیل این استان‌ها اعلام شده است، بااین‌حال «کارگروه مصرف بهینه انرژی» در تهران «تأمین انرژی پایدار» را دلیلی اصلی تعطیلی پایتخت اعلام کرده و در اطلاعیه خود آورده است: «براساس گزارش سازمان هواشناسی مبنی‌بر برودت هوا طی روزهای آینده در سطح استان، در راستای تأمین انرژی پایدار بنا به مصوبه این کارگروه، کلیه ادارات، مؤسسات دولتی، مراکز تجاری، مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، بانک‌ها و شهرداری‌ها به‌استثنای مراکز درمانی، امدادرسان و خدماتی و شعب کشیک بانک‌ها و انتظامی در روز چهارشنبه، ۱۰ دی‌ماه، در سطح استان تهران تعطیل اعلام می‌شود.»

این کارگروه همچنین توصیه می‌کند: «شهروندان به‌منظور جلوگیری از قطعی برق و افت فشار گاز و رعایت رفاه و آسایش هم‌وطنان با مصرف بهینه انرژی حداکثر همراهی و صرفه‌جویی لازم را به‌عمل آورند.»

کمبود ساختاری انرژی در کشور

این نخستین بار نیست که تهران و سایر شهرهای کشور به‌دلیل برودت هوا و مدیریت انرژی تعطیل می‌شود. بسیاری از کارشناسان کمبود گاز شهری و تداوم ناترازی در برق را دلیل اصلی این تعطیلی‌ها می‌دانند.

«علیرضا کفش‌کنان»، کارشناس حوزه انرژی، در گفت‌وگو با «پیام ما» دلیل تصمیم به تعطیلی برای مدیریت مصرف انرژی را ناشی از ناترازی ساختاری انرژی می‌داند و می‌گوید: «ایران سالانه با میزان قابل‌توجهی ناترازی انرژی در بخش‌های گاز و برق مواجه است. در بخش گاز، ظرفیت تزریق سالانه به شبکه حدود ۲۰۰ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود، در‌حالی‌‌که براساس گزارش‌های رسمی، کمبود گاز در سال‌های اخیر به حدود ۶۴ تا ۶۵ میلیارد مترمکعب رسیده و این به‌معنای کسری نزدیک به ۲۵ درصدی گاز در مقیاس سالانه است.»

کفش‌کنان با اشاره به تشدید مشکل در فصل سرما بیان می‌کند: «حداکثر گاز تزریقی به شبکه کشور، روزانه حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب است، درحالی‌که نیاز گاز در اوج سرمای زمستان به بیش از یک میلیارد تا یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد. به‌این‌ترتیب، کشور در روزهای سرد با کمبودی در حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز مواجه می‌شود. هرچند پاییز امسال به‌دلیل بارش کم و سرد نشدن محسوس هوا، فشار کمتری بر شبکه گاز وارد شد، اما با ورود موج‌های سرما و بارش برف در استان‌های مختلف این کمبود به‌صورت جدی خود را نشان داده است.»

به‌گفته او، بیش از ۸۰ درصد مصرف گاز در فصل سرما مربوط به بخش‌های خانگی، تجاری و اداری است و سهم صنایع در این مقطع به‌طور محسوسی کاهش پیدا می‌کند. او می‌‌افزاید: «پیش از اوج سرمای زمستان، محدودیت گاز برای صنایع اعمال شده و در برخی موارد محدودیت‌هایی در تأمین برق نیز وجود داشته است. در بخش نیروگاهی نیز مشکل تنها به کمبود تعداد نیروگاه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه کمبود سوخت نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. پیش‌تر روزانه حدود ۲۵۰ میلیون مترمکعب گاز به نیروگاه‌ها تحویل می‌شد، اما این رقم اکنون به کمتر از نصف کاهش یافته است. در بهترین حالت باید حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز به نیروگاه‌ها اختصاص پیدا کند.»

کفش‌کنان ادامه می‌دهد: «کاهش تحویل گاز به نیروگاه‌ها باعث شده است این واحدها برای جبران کمبود، به استفاده از سوخت‌هایی مانند گازوئیل و مازوت روی بیاورند؛ سوخت‌هایی که علاوه‌بر افزایش آلودگی هوا، از نظر فنی نیز برای تجهیزات نیروگاهی مناسب نیست و به آنها آسیب می‌زند. در شرایط اوج سرما، تحویل گاز به نیروگاه‌ها گاه تا حدود ۱۱۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش می‌یابد و مابقی نیاز از طریق سوخت‌های مایع تأمین می‌شود.»

هدایت انرژی به‌سمت مصرف خانگی

به‌گفته این کارشناس انرژی، تعطیلی ادارات با هدف کاهش مصرف گاز در بخش اداری و تجاری انجام می‌شود تا امکان هدایت گاز به‌سمت مصرف خانگی فراهم شود و توضیح می‌دهد: «هرچند با تعطیلی، بخشی از مردم در خانه می‌مانند و مصرف خانگی ممکن است افزایش یابد، اما در مجموع تعطیلی ادارات، بانک‌ها و بخشی از کسب‌وکارها به کاهش مصرف در بخش‌های غیرخانگی کمک می‌کند. همچنین، هم‌زمانی این تعطیلی با چند روز تعطیلات متوالی، این امید را ایجاد کرده که با کاهش فعالیت‌های اقتصادی و افزایش سفرها، فشار بر شبکه گاز کمتر شود.»

او یادآور می‌شود: «از تعطیلی ادارات گرفته تا استفاده از سوخت‌های جایگزین در نیروگاه‌ها، با هدف عبور از پیک مصرف و تأمین گاز مورد نیاز خانوارها انجام می‌شود و این رویه تقریباً هر سال در فصل زمستان تکرار می‌شود؛ چراکه مشکل ناترازی گاز همچنان پابرجاست و برنامه‌ریزی‌های بلندمدت برای رفع آن به نتیجه نرسیده است.»

شکاف عمیق در تولید و مصرف انرژی

«سیداحسان حسینی»، دیگر کارشناس حوزه انرژی، نیز با اشاره به ناترازی‌ها در حوزه انرژی به «پیام ما» می‌گوید: «دولت امسال نسبت به سال گذشته اقدامات جدی‌تری برای تأمین سوخت زمستان انجام داده، اما ریشه تعطیلی‌ها و احتمال بروز خاموشی‌ها همچنان به شکاف عمیق میان تولید و مصرف انرژی بازمی‌گردد. پس از تجربه خاموشی‌ها و بحران تأمین انرژی در سال گذشته، وزارت نفت و وزارت نیرو تمرکز خود را بر تأمین و ذخیره‌سازی سوخت نیروگاه‌ها گذاشتند و امسال ذخایر گازوئیل و مازوت نیروگاهی تا حد حداکثری تکمیل شد؛ به‌طوری‌که در ابتدای مهرماه، مخازن سوخت نیروگاه‌ها عملاً پر بود. بااین‌حال، ورود موج‌های سرمایی و افزایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری، بار دیگر فشار سنگینی بر شبکه گاز وارد کرده است.»

او با بیان اینکه از میزان گاز تزریقی روزانه شبکه بین ۶۷۰ تا ۷۰۰ میلیون مترمکعب در بخش‌های خانگی، تجاری، اداری، مدارس، مساجد و مراکز مشابه مصرف می‌شود، می‌‌گوید: «تنها حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ میلیون مترمکعب گاز برای تأمین نیاز صنایع عمده و نیروگاه‌ها باقی می‌ماند که پاسخگوی تقاضای آنها نیست.در چنین شرایطی نیروگاه‌ها ناچارند بخش عمده سوخت خود را از گازوئیل و مازوت تأمین کنند. در حال حاضر حدود ۷۵ میلیون مترمکعب گاز به نیروگاه‌ها تحویل می‌شود، در کنار آن روزانه حدود ۴۵ میلیون لیتر مازوت و ۱۱۰ میلیون لیتر گازوئیل مصرف می‌شود و عملاً گازوئیل به سوخت غالب نیروگاه‌ها تبدیل شده است. این وضعیت نشان می‌دهد کاهش عرضه گاز به نیروگاه‌ها نه صرفاً ناشی از ضعف توزیع، بلکه نتیجه کمبود واقعی گاز در کشور است.»

حسینی با تأکید بر اینکه ناترازی گاز هر سال تشدید می‌شود، توضیح می‌دهد: «مصرف گاز کشور به‌طور مستمر در حال افزایش است، درحالی‌که از امسال حتی روند تولید گاز نیز کاهشی شده است. علت اصلی این موضوع، نبود سرمایه‌گذاری کافی در بخش بالادستی صنعت گاز است که به‌دلیل محدودیت‌های مالی کشور انجام نشده و همین موضوع شکاف میان عرضه و تقاضا را عمیق‌تر کرده است.»

این کارشناس حوزه انرژی با اشاره با استناد به آمارهای منتشرشده از سوی مرکز پژوهش‌های مجلس می‌گوید: «ناترازی گاز کشور به حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز رسیده و این رقم نسبت به سال‌های گذشته افزایش یافته است. بخش عمده گاز تولیدی به مصرف خانگی اختصاص پیدا می‌کند و کسری ایجادشده مستقیماً به نیروگاه‌ها منتقل می‌شود، این امر ممکن است به خاموشی برق منجر شود.»

او تأکید می‌کند: «تعطیلی ادارات و محدودسازی فعالیت‌ها تلاشی برای مدیریت مصرف در کوتاه‌مدت است، اما این اقدامات راه‌حل ریشه‌ای محسوب نمی‌شود. حتی با حداکثر تلاش در تأمین، انتقال و توزیع انرژی و پر بودن مخازن سوخت نیروگاهی، ظرفیت زیرساختی کشور پاسخگوی رشد مصرف نیست و مشکل اصلی، نه صرفاً ضعف مدیریت روزمره بلکه ناترازی ساختاری انرژی است.»

حسینی هشدار می‌دهد: «با تداوم سرمای هوا، احتمال تعطیلی‌های بیشتر و حتی بروز خاموشی‌ها تا پایان زمستان، به‌ویژه تا پایان بهمن‌ماه، وجود دارد و این وضعیت بیش از هر چیز نتیجه شکاف فزاینده میان تقاضای انرژی و توان تولید کشور است.»

هم‌زمانی بحران و تفسیر  اجتماعی

تعطیلی به‌دلیل برودت هوا و ناترازی انرژی در حالی اعلام می‌شود که در روزهای گذشته التهاب بازار و وضعیت اقتصادی بسیاری از اصناف و کسبه بازار را به برپایی تجمع‌های اعتراض‌آمیز علیه وضعیت اقتصادی واداشت. بسیاری از بازارها در تهران تعطیل و نیمه‌تعطیل شد. همچنین، تیم اقتصادی دولت یک جلسه ویژه برگزار کرد و هم‌زمان صحبت‌هایی از تغییر رئیس‌کل بانک مرکزی به‌میان آمد. تعطیلی بازار و برخی تجمعات پراکنده در دانشگاه‌ها در روز سه‌شنبه، نهم دی‌ماه، در تهران ادامه پیدا کرد. هم‌زمانی تعطیلی ادارات در تهران و برخی استان‌های کشور در روز چهارشنبه، دهم دی‌ماه، موجب گمانه‌زنی برخی افراد در شبکه‌های اجتماعی شده است تا این تعطیلی‌ها را به این تجمعات ارتباط دهند.

این نخستین بار نیست که بخشی از جامعه چنین تحلیلی را از تصمیمات دولت داشته و معنای سیاسی و امنیتی از آن برداشت می‌کند؛ چراکه از یک‌سو به‌لحاظ جامعه‌شناختی «هم‌زمانی بحران» به وجود آمده و هر بحران، بحران دیگر را بازتعریف می‌کند و از سوی دیگر، جامعه دیگر رویدادها را جداگانه نمی‌بیند و «معنا» نه از علت رسمی رویدادها بلکه از دل «تلاقی» آنها تولید می‌شود. بنابراین، در شرایط هم‌زمانی بحران‌ها، جامعه رویدادها را نه بر اساس علت رسمی، بلکه بر اساس تجربه زیسته خود تفسیر می‌کند.

«امیل دورکیم» هم‌زمانی بحران‌ها را موجب بروز «آنومی» می‌داند. در چنین وضعیتی که قواعد اجتماعی نامشخص شده و پیش‌بینی‌پذیری از بین رفته است، تصمیم‌های منطقی دولت برای مدیریت انرژی یا برودت هوا در ذهن جامعه بی‌معنا یا مشکوک تلقی می‌شوند و مردم به تفسیرهای غیررسمی روی می‌آورند.

 از منظر «یورگن هابرماس»، متفکر آلمانی، نیز در چنین شرایطی وقتی سیاست‌های عمومی بدون گفت‌وگوی اقناعی و شفاف اتخاذ می‌شوند، کنش‌های فنی مانند تعطیلی ادارات به‌دلیل ناترازی انرژی نیز سیاسی تعبیر می‌شوند. از نظر او، این پدیده به «بحران مشروعیت تصمیم‌ها» منجر می‌شود و شکاف میان زبان رسمی دولت و تجربه زیسته شهروندان، اعتماد عمومی را تضعیف می‌کند. در چارچوب نگاه این جامعه‌شناس مکتب فرانکفورت، تعطیلی تصمیمی بدون «کنش ارتباطی مؤثر» و مستعد سوءتعبیر است.

بنابراین، هم‌زمانی تعطیلی ادارات و مراکز آموزشی در تهران و سایر استان‌ها، هم‌زمان با ورود موج سرما، علاوه‌بر جنبه فنی و مدیریت انرژی، می‌تواند بازتابی از هم‌زمانی بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی باشد.