به مناسبت روز جهانی کودک نیاز است مسیری را که از زمان الحاق ایران به کنوانسیون جهانی حقوق کودک تاکنون طی شده است، بازبینی کنیم و ببینیم اکنون چه راهی را باید پیمود.

الحاق ایران به کنوانسیون حقوق کودک در انتهای سال ۱۳۷۲ تصویب شد. از زمان تصویب الحاق ایران به کنوانسیون حقوق کودک تا سال ۱۳۸۸ وزارت امور خارجه موضوعات مربوط به حقوق کودک و گزارش‌ها و موارد مربوطه ستادی را پیگیری می‌کرد و از سال ۱۳۸۸ مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک در وزارت دادگستری با ساختاری قوی‌تر و یک شورای هماهنگی شکل گرفت. از سال ۱۳۷۳ انجمن‌های حوزه کودک، مثل انجمن حمایت از حقوق کودکان و مؤسسه پژوهشی کودکان دنیا، شکل گرفتند.

قبل از آن، سابقه شورای کتاب کودک (از ۱۳۴۱)، انجمن ملی حمایت از کودکان (از سال ۱۳۲۹-البته ابتدا با عنوان کمیته ایرانی استمداد مالی به‌نفع کودکان) وجود داشتند. تشکیل انجمن‌ها از ۱۳۷۳ براساس کنوانسیون جهانی حقوق کودک بود. در سال ۱۳۸۱، یعنی ۹ سال پس از الحاق ایران به کنوانسیون حقوق کودک، با پیگیری‌های انجمن‌های حوزه کودک، قانون حمایت از کودکان و نوجوانان به تصویب رسید. پیش از آن‌ هم اقداماتی برای شکل‌دادن به مشارکت کودکان (البته دانش‌آموزان) شکل گرفته بود که شامل طرح شهردار مدرسه (اجرا از سال ۱۳۷۲ به‌طور آزمایشی در ۲۰ مدرسه راهنمایی شهر تهران، اما با پیشینه عنوان «مشارکت دانش‌آموزان در امور شهر تهران در اوقات فراغت» توسط معاونت اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران در سال ۱۳۶۹ و «طرح ۲۰» توسط دکتر پرویز پیران در سال ۱۳۷۰)، طرح پرسش مهر(نخستین طرح در مهرماه سال تحصیلی ۱۳۷۶-۱۳۷۷)، شورای دانش‌آموزی(تشکیل در سال ۱۳۷۶) بود. قانون حمایت از کودکان و نوجوانان سال ۱۳۸۱ عمدتاً معطوف به مسئله کودک‌آزاری بود؛ گرچه ضعف‌هایی در بازدارندگی داشت.

پس از زلزله بم در سال ۱۳۸۲، انجمن‌های حوزه کودک، طرح «شهر دوستدار کودک» را پیگیری کردند. در سال ۱۳۷۷ نیز طرح «مربیان سیار» مؤسسه پژوهشی کودکان دنیا در کوی ۱۳ آبان شهرری مسیری به‌سمت «شهر دوستدار کودک» گشود؛ هرچند غیرمستقیم. در سال ۱۳۸۶ دولت ایران تعهدی به صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد(یونیسف) داد و شهر تهران به طرح شهرهای دوستدار کودک ملحق شد. براین‌اساس، شهرداری تهران مسئولیت دبیرخانه هدایت پروژه شهر دوستدار کودک در شهرهای خاورمیانه و شمال آفریقا را پذیرفت. در سال ۱۳۸۸ شورای اسلامی شهر تهران طرح شهر دوستدار کودک را تصویب کرد و آیین‌نامه اجرایی آن در سال ۱۳۹۴ مصوب شد. 

از سال ۱۳۸۷ «انجمن دوستدار کودک اِوَز» فعالیت خود را آغاز کرد و در سال ۱۳۸۹ توسط مؤسسه پژوهشی کودکان دنیا، شهر اوز به‌عنوان شهر دوستدار کودک شناخته شد. در سال ۱۳۸۹ شورای‌عالی استان‌ها به‌موجب ماده واحده‌ای به شورای اسلامی شهرها پیشنهاد کرد شهرداری‌ها را در راستای تحقق شهر دوستدار کودک به انجام اقدام‌های لازم موظف کنند. در سال ۱۳۹۷ سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های وزارت کشور، دستورالعمل شهرهای دوستدار کودک را ابلاغ کرد که مطابق آن شهرداری‌ها ملزم به اختصاص واحدی برای شهر دوستدار کودک و تخصیص بودجه برای این موضوع شدند. 

در سال ۱۳۹۹، دوازده شهر شامل اوز، بندرعباس، تبریز، تهران، رشت، سمنان، شیراز، کرمان، گرگان، مشهد، همدان و یزد، به‌عنوان شهرهای پایلوت و شهر اصفهان به‌عنوان نامزد دریافت نشان شهر دوستدار کودک انتخاب شدند. در سال ۱۴۰۰ سند الزامات و ضوابط عام شهر دوستدار کودک (شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران) و شیوه‌نامه تهیه اطلس شهری کودکان و نوجوانان (سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های وزارت کشور) و در سال ۱۴۰۲ شیوه نحوه تشکیل شورای مشورتی شهری کودکان و نوجوانان (سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های وزارت کشور) ابلاغ شد. پس از این بود که گروه‌های تخصصی حول شهر دوستدار کودک نظیر مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی آرمانشهر کودکان و انجمن کودکی نوآوران شهر(کنش) شکل گرفتند.

در سال ۱۳۹۹ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب شد و گستره وسیع‌تری از قانون سال ۱۳۸۱ را در بر می‌گرفت؛ از نظر گستره موضوعی، فراتر از بحث کودک‌آزاری به مسائلی چون فقر کودکان، محرومیت از تحصیل، استثمار، بدسرپرستی، کودکان بی‌سرپرست، کودکان با نیازهای ویژه(دارای معلولیت) نیز می‌پرداخت و در اقدامات، علاوه‌بر بعد قضائی، جنبه‌های پیشگیری و توانمندسازی را نیز شامل می‌شد.

در سال ۱۴۰۰ مطالعه‌ای تحت‌عنوان «پایان دادن به کار کودکان در خیابان» توسط «مؤسسه توانمندسازی زنان و کودکان مهر و ماه» و «مؤسسه رحمان» با تیم پژوهشی همکار آن انجام شد و به‌صورت کتابی منتشر شد که جزو نخستین برنامه‌های اقدام در این زمینه بود؛ البته پیش‌ازآن آیین‌نامه ساماندهی کودکان خیابانی مصوبه هیئت وزیران ۱۳۸۴ وجود داشت که نمی‌توان آن را برنامه اقدام دانست. در تکمیل این مطالعه، از اواخر سال ۱۴۰۱ مطالعه‌ای با عنوان «تدوین برنامه اقدام بهبود وضعیت کودکان کار و خیابان» توسط مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران انجام شد و گزارش آن در سال ۱۴۰۳ منتشر شد. در این برنامه پیوند و هماهنگی عمیقی بین اقدامات حوزه حمایت از کودکان کار و خیابان با برنامه‌های شهر دوستدار کودک و سیاست‌های بازآفرینی شهری برقرار شده بود.

مسیرهای جانبی و موازی‌ای نیز در این زمینه وجود داشته‌اند که از آن جمله می‌توان به سند ملی حقوق کودک و نوجوان (مصوب ۱۳۹۷ شورای‌عالی انقلاب فرهنگی) و مصوبه درباره کلیات ساماندهی امور مربوط به مهدهای کودک (مصوب ۱۳۹۹ شورای‌عالی انقلاب فرهنگی) اشاره کرد.

با مرور مسیر طی‌شده، اکنون نکاتی برای طی راه آینده می‌توان طرح کرد:

۱- ضرورت یکپارچگی سیاستی در سطح کلان برای پیوند قوانین حمایتی از کودکان و نوجوانان، سیاست‌های ویژه برای کودکان کار و خیابان، برنامه‌های مشارکت کودکان و نوجوانان، اسناد شهر دوستدار کودک و سیاست‌های شهری (به‌ویژه حوزه بازآفرینی شهری)؛

۲- ضرورت یکپارچگی رویکردی و پرهیز از سیاستگذاری‌های موازی و مغایر با کنوانسیون حقوق کودک و قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و عدم دخالت نهادهای غیرمرتبط؛

۳- اولویت‌بخشی به برنامه‌ریزی در حوزه کودک (با توجه به اهمیت دوران کودکی بر شکل‌گیری شخصیت انسان و رشد و پایداری توسعه) و پرهیز از جابه‌جایی‌های اولویت، تحت عناوین فاقد چارچوب سیاستی و سنجش‌ناپذیر و غیراستاندارد نظیر خانواده‌محوری یا اولویت‌بخشی به حوزه سالمندی که نسبت به سرمایه‌گذاری در دوره کودکی دارای اولویت کمتری برای توسعه و اثربخشی است؛

۴- ضرورت هماهنگ‌سازی ساختاری و نهادی برنامه‌ریزی و اقدام در حوزه کودک؛

۵- ضرورت توجه عام به حوزه کودک با تأکید بر کودکان در شرایط دشوار؛

۶- اتخاذ رویکرد محیط‌محور، اجتماع‌گرا و مشارکتی به‌جای رویکرد آسیب‌محور، فردی و مددجوگرایانه هم در سیاستگذاری و هم در ترویج؛ به‌ویژه برای انجمن‌های حوزه کودک.