گردشگری متوقف شده است

اگرچه آثار تاریخی جزیره قشم تاکنون آسیب مستقیمی ندیده‌اند، اما برخی لنج‌ها آتش گرفته، اسکله‌ها آسیب دیده و فعالیت‌های گردشگری به‌طور کامل متوقف شده است.
«علی پوزن»، فعال میراث فرهنگی و مدیر پروژه «سرزورزوما»، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «آثار تاریخی در روستای گوران و به‌طور کلی جزیره قشم آسیب ندیده‌اند، اما گردشگری به‌شدت آسیب دیده است. زمانی که جنگ رخ می‌دهد، فعالیت‌های گردشگری عملاً متوقف می‌شود، اقامتگاه‌ها خالی از مسافر می‌شوند و تورلیدرها نیز بیکار می‌شوند؛ موضوعی که اقتصاد قشم را تحت تأثیر قرار داده است.»

او ادامه می‌دهد: «اگرچه آثار تاریخی، محوطه‌های باستانی و جاذبه‌های طبیعی جزیره آسیبی ندیده‌اند، بخشی از زیرساخت‌های منطقه، به‌ویژه اسکله‌ها، از پیامدهای جنگ تأثیر پذیرفته‌اند. حتی برخی اسکله‌های صیادی نیز آسیب دیده‌اند و خسارت‌های واردشده در نهایت متوجه مردم محلی شده است. در برخی مناطق، لنج‌های چوبی و قایق‌های صیادی بر اثر اصابت ترکش‌ها آتش گرفتند و از بین رفتند. در نتیجه، مردم عادی بیشترین آسیب را متحمل شدند؛ بسیاری از آنها امکان ادامه فعالیت اقتصادی خود را از دست دادند یا درآمدشان به‌شدت کاهش یافت. سوختن قایق‌ها و لنج‌ها تنها بخشی از خسارت‌هایی است که در این مدت به مردم منطقه وارد شده است.»

پوزن با بیان اینکه آثار تاریخی و جاذبه‌های طبیعی جزیره قشم از آسیب‌های مستقیم جنگ در امان مانده‌اند، تأکید می‌کند: «با وجود سالم ماندن این آثار، بخشی از زیرساخت‌های جزیره، به‌ویژه اسکله‌ها، تحت تأثیر جنگ قرار گرفته‌اند. در برخی مناطق، قایق‌ها و لنج‌های چوبی بر اثر اصابت ترکش آتش گرفته و از بین رفته‌اند. این اتفاق باعث شده مردم محلی بیشترین آسیب را ببینند؛ بسیاری از آنها کسب‌وکار خود را از دست داده‌اند یا دیگر امکان کسب درآمد ندارند.»

به گفته این فعال میراث فرهنگی، خسارت‌های جنگ تنها به قشم محدود نبوده است. در مناطق دیگری از جنوب کشور نیز آسیب‌های مشابهی رخ داده است. به‌عنوان نمونه، در شهرستان سیریک بسیاری از اسکله‌ها و لنج‌ها دچار آتش‌سوزی شده‌اند.

پوزن با اشاره به اهمیت میراث دریایی جنوب ایران می‌گوید: «برخی از این میراث، از جمله لنج‌های چوبی، در شمار پرونده‌های مهم میراث فرهنگی ایران قرار دارند و حتی ظرفیت ثبت در یونسکو را دارند، اما متأسفانه در حفاظت و انتقال این میراث به نسل‌های آینده عملکرد مطلوبی نداشته‌ایم. واقعیت این است که حتی داشته‌های کنونی خود را نیز به‌تدریج از دست می‌دهیم. مردم جنوب علاوه بر تحمل پیامدهای جنگ، سال‌هاست با مشکلات اقتصادی، تحریم‌ها و فشارهای معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و همین مسئله تاب‌آوری آنها را به‌شدت کاهش داده است.»

آسیب به بنادر جنوبی کشور

با تبدیل بنادر و سواحل جنوبی به مناطق ناامن، گردشگری دریایی که یکی از منابع درآمد جوامع محلی بود، عملاً متوقف شده و فعالان این حوزه با آینده‌ای نامعلوم روبه‌رو هستند.
«بهنام اسکندری»، راهنمای گردشگری عرب‌زبان در استان خوزستان و کنشگر میراث فرهنگی، به «پیام ما» می‌گوید: «حملات بیشتر به‌صورت نقطه‌ای انجام شده و بنادر و اسکله‌های جنوب کشور از جمله بخش‌هایی بوده‌اند که آسیب دیده‌اند. در هفته‌های اخیر نیز بنادر جنوبی هدف حملات قرار گرفته‌اند و همین موضوع گردشگری دریایی و آبی را با مشکلات جدی مواجه کرده است.» به گفته او، با تبدیل این مناطق به محدوده‌های امنیتی و نظامی، فعالیت‌های گردشگری متوقف شده است. حتی پیش از آغاز جنگ نیز گردشگران خارجی بسیار محدود و عمدتاً به‌صورت موردی یا با اهداف کاری به خوزستان سفر می‌کردند، اما پس از جنگ، گردشگری داخلی نیز به‌طور کامل متوقف شده و فعالان این حوزه با رکودی بی‌سابقه روبه‌رو شده‌اند. اسکندری معتقد است گردشگری صنعتی است که به‌شدت تحت تأثیر شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، امنیتی، جنگ و تورم قرار دارد. این عوامل مانند حلقه‌های یک زنجیره به یکدیگر وابسته‌اند و اختلال در هر یک از آنها، فعالیت این صنعت را با وقفه مواجه می‌کند. این راهنمای گردشگری درباره خسارت‌های واردشده به شناورهای محلی بیان می‌کند: «لنج‌های چوبی، قایق‌های کوچک و شناورهای فایبرگلاس در برابر آتش بسیار آسیب‌پذیر هستند. بسیاری از لنج‌های ماهیگیری به‌طور کامل از بین رفته‌اند و به‌دلیل پهلو گرفتن شناورها در کنار یکدیگر، آتش به‌سرعت گسترش پیدا کرده و میزان خسارت‌ها افزایش یافته است.» اسکندری با اشاره به خسارت‌های واردشده به شناورها و معیشت مردم جنوب کشور می‌گوید: «لنج‌ها به‌دلیل حمل سوخت، هنگام وقوع انفجارها بسیار آسیب‌پذیر هستند و موج ناشی از انفجار نیز می‌تواند موجب گسترش آتش‌سوزی و آسیب به شناورهای دیگر شود. به همین دلیل، بسیاری از مردم خسارت‌های سنگینی متحمل شده و بخش قابل‌توجهی از سرمایه و ابزار کار خود را از دست داده‌اند.»

او درباره پیامدهای اقتصادی جنگ می‌گوید: «مردم علاوه بر خسارت‌های ناشی از جنگ، با مشکلات معیشتی و تورم نیز دست‌وپنجه نرم می‌کنند. فشار اقتصادی روزبه‌روز افزایش می‌یابد و شکاف طبقاتی که پیش از این نیز وجود داشت، اکنون عمیق‌تر شده است؛ به‌گونه‌ای که فاصله میان اقشار برخوردار و کم‌برخوردار بیش از گذشته افزایش یافته است.»

تخریب اسکله‌های میناب

از سوی دیگر، در میناب و هرمزگان نیز اسکله‌ها آسیب دیده‌اند و گردشگری دریایی امکان فعالیت ندارد. به‌طور کلی، سفرهای دریایی در این مناطق با محدودیت جدی مواجه شده است.

«محمدعباس عباس‌زاده»، مدرس دانشگاه در میناب و کنشگر میراث فرهنگی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «تا جایی که اطلاع دارم، آثار تاریخی و باستانی منطقه آسیب مستقیمی ندیده‌اند و در سواحل و طبیعت میناب نیز تخریب قابل توجهی رخ نداده است.»

او معتقد است اگرچه میراث فرهنگی و جاذبه‌های طبیعی منطقه از آسیب‌های مستقیم در امان مانده‌اند، اما گردشگری تقریباً به‌طور کامل متوقف شده است. سفر به میناب و از میناب به دیگر نقاط کشور به‌شدت کاهش یافته و فعالیت‌های گردشگری عملاً از رونق افتاده است.

عباس‌زاده درباره وضعیت حمل‌ونقل دریایی می‌گوید: «فعالیت بنادر، به‌ویژه بنادر مجاز، با محدودیت و تعطیلی مواجه شده است. بندر شهید رجایی نیز از جمله زیرساخت‌هایی است که در این شرایط تحت تأثیر قرار گرفته، هرچند آثار تاریخی منطقه آسیبی ندیده‌اند.»

هرمزگان فصل طلایی گردشگری را از دست می‌دهد؟

«مهدی دهدار»، پژوهشگر توسعه دریامحور، در تحلیل وضعیت بحرانی گردشگری و اقتصاد ساحلی در استان‌های هرمزگان، بوشهر و سیستان‌وبلوچستان به «پیام ما» می‌گوید: «بر اساس آمار رسمی اعلام‌شده از سوی مدیرکل میراث فرهنگی هرمزگان، شرایط جنگی مانع سفر حدود ۴.۵ میلیون گردشگر به این استان شده و معیشت ۱۲ هزار شاغل مستقیم صنعت گردشگری را مختل کرده است.»

او با اشاره به وابستگی بالای گردشگری هرمزگان به دریا، تأکید می‌کند: «۸۳ درصد گردشگری هرمزگان متکی به دریاست و اگر زیرساخت‌های آسیب‌دیده ظرف یک یا دو ماه آینده بازسازی نشوند، این استان فصل طلایی گردشگری خود در پاییز و زمستان پیش‌رو را به‌طور کامل از دست خواهد داد.»

به گفته دهدار، مسئله پیش‌آمده صرفاً یک رکود اقتصادی کوتاه‌مدت نیست، بلکه «بحران معیشتی» ناشی از بی‌ثباتی است. او توضیح می‌دهد: «تنش‌های اخیر در نوار ساحلی و نزدیکی درگیری‌ها به جزایر چهارگانه تنگه هرمز که از مقاصد پرطرفدار گردشگری دریایی ایران هستند، اعتماد گردشگران برای سفر به این مناطق را به‌شدت کاهش داده است.»

این پژوهشگر، آغاز رکود گردشگری جنوب را مربوط به ماه‌های گذشته می‌داند و می‌گوید: «از هفته نخست دی‌ماه، هم‌زمان با آغاز تنش‌های امنیتی و اجتماعی پس از اعتراضات بازاریان در جزیره قشم، تا نهم اسفندماه و آغاز جنگ و پیامدهای پس از آن، صنعت گردشگری جنوب ایران با رکود مواجه شده است. این رکود تنها به بازار گردشگری ایران محدود نمانده و بر اقتصاد گردشگری مناطق شمالی و جنوبی خلیج فارس و حتی کشورهای همسایه جنوبی ایران مانند قطر و امارات نیز اثر گذاشته است. در مجموع، زنجیره اقتصاد دریاپایه در سواحل و جزایر ایرانی دچار گسست شده است.»

او معتقد است با نزدیک شدن به پایان تیرماه و ورود جنوب کشور به فصل کم‌رونق اقلیمی، این منطقه با رکودی چندماهه مواجه شده و نه‌تنها گردشگری، بلکه بازارهای محلی، مجتمع‌های تجاری و سایر بخش‌های وابسته به اقتصاد دریا را نیز تحت فشار قرار داده است.

دهدار درباره خسارت به شناورها نیز می‌گوید: «هدف قرار گرفتن ده‌ها لنج و قایق در اسکله‌های صیادی و گردشگری و غرق شدن شناورهای تفریحی چندمیلیاردی، تنها خسارت به سرمایه مردم نیست؛ بلکه به معنای از بین رفتن ابزار تولید اقتصادی و بخشی از میراث تمدنی و دانش بومی است. وقتی بر اساس آمار رسمی مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری هرمزگان، دست‌کم ۱۱۰ لنج آسیب می‌بینند، در واقع زیرساخت معیشتی هزاران نفر از ساکنان ساحلی کشور که به اقتصاد دریا وابسته‌اند، در معرض آسیب قرار می‌گیرد.»

او با اشاره به گستره جغرافیایی این آسیب‌ها اضافه می‌کند: «این شرایط، امنیت گردشگری را در کل منطقه، از بندرعباس تا سواحل پرطرفداری مانند لاوان، شیدور، هندورابی، گردنه مقام، مکسر و نایبند و همچنین پهنه گردشگری سواحل مکران تا مرز ایران و پاکستان، با پرسش‌های جدی مواجه کرده است. گردشگری پیش از زیرساخت، به امنیت و مهم‌تر از آن، احساس امنیت در میان گردشگران نیاز دارد.»

به گفته دهدار حتی اگر تلاش شود با واژه‌هایی مانند «تاب‌آوری اجتماعی» یا استفاده از تعابیری مانند «اصابت پرتابه» به جای اشاره مستقیم به حملات، شرایط عادی جلوه داده شود، در میدان اقتصاد گردشگری، رکود و آسیب به معیشت جامعه میزبان کاملاً قابل مشاهده است. او درباره ساختار اقتصادی هرمزگان نیز توضیح می‌دهد: «این استان حدود ۲ میلیون نفر جمعیت و ۱۳ شهرستان دارد که ۹ شهرستان آن ساحلی هستند. بخش قابل توجهی از جمعیت این مناطق به اقتصاد دریا و فعالیت‌های محلی وابسته‌اند. هرچند بخشی از این اقتصاد با صنعت و خدمات لجستیکی پیوند دارد، اما دست‌کم بخشی از جمعیت هرمزگان به اقتصاد گردشگری و بازارهای وابسته به حضور مسافران گره خورده است.» دهدار با اشاره به وضعیت جزایر گردشگری جنوب می‌گوید: «در سه جزیره قشم، کیش و هرمز که در مجموع حدود ۲۵۰ هزار نفر جمعیت ثابت دارند، بخش قابل توجهی از معیشت مردم به حضور گردشگران و اقتصاد دریا وابسته است. تداوم این فعالیت‌ها بیش از هر چیز به تأمین امنیت نیاز دارد.»

او درباره آسیب‌پذیری جزایر نزدیک به تنگه هرمز نیز معتقد است: «جزایر قشم، هرمز، لارک و هنگام به دلیل نزدیکی به کانون‌های تنش، بیش از دیگر مناطق آسیب اقتصادی و روانی را تجربه کرده‌اند؛ جزایری که از مهم‌ترین مقاصد گردشگری دریایی ایران به شمار می‌روند.»

به گفته دهدار، فرصت بازگشت به شرایط عادی محدود است: «اگر زیرساخت‌های آسیب‌دیده در ۱۰۰ روز آینده، یعنی پیش از آغاز ماه آبان که شروع فصل اوج گردشگری جنوب است، بازسازی نشوند، نه‌تنها فصل طلایی گردشگری از دست خواهد رفت، بلکه ممکن است جامعه ساحلی با یک بحران اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو شود.»