رسیدن به نقشه راه عبور از سوخت‌های فسیلی و کمک به کشورهای فقیر هنوز میسر نشده است. در روزهای برگزاری اجلاس اقلیمی سازمان ملل در شهر بِلِم برزیل، این موضوع پررنگ‌ترین بحث میان مذاکره‌کنندگان است. با توجه به مطالعاتی که نشان می‌دهد گرمایش جهانی ممکن است به ۲.۵ درجه سلسیوس برسد، درخواست فوریت بیشتر در این مذاکرات مطرح شده و «مارینا سیلوا»، وزیر محیط‌زیست برزیل، از کشورهای دیگر خواسته است برای تدوین نقشه‌ راه حذف سوخت‌های فسیلی شجاعت نشان دهند.

سیلوا فعال محیط‌زیستی است که از سه سال پیش وزیر محیط‌زیست برزیل شده. او می‌گوید این طرح پرچالش که از دو سال پیش جزئیات آن معلوم نشده و به مرحله اجرا نرسیده، «پاسخی اخلاقی» به بحران اقلیمی است و البته تأکید کرده این روند برای دولت‌هایی که خواهان مشارکت‌اند، داوطلبانه است.

گاردین در چندین گزارش و یادداشت، موضوع نقشه راه را یکی از بحث‌برانگیزترین مسائل در اجلاس COP30 خوانده است. کشورها هنوز بر سر اینکه آیا چنین نقشه راهی می‌تواند در دستورکار قرار گیرد و چگونه باید درباره‌اش گفت‌وگو شود، اختلاف‌نظر دارند. برزیل هم در نقش میزبان اجلاس، بااحتیاط در موضعی بی‌طرف ایستاده تا مشخص کند چه چیزهایی می‌تواند وارد دستور رسمی نشست شود.

دو سال پیش در COP28 که در امارات برگزار شد، کشورها برای گذار از سوخت‌های فسیلی متعهد شدند، اما این تعهد هیچ جدول زمانی یا نقشه اجرایی نداشت. سال بعد در COP29 در آذربایجان این «گذار» بار دیگر به بحث گذاشته شد، اما بعضی کشورهای نفت‌خیز به مخالفت برخاستند و درنهایت این موضوع به مصوبات آن اجلاس راه نیافت. اکنون در سی‌امین اجلاس اقلیمی ده‌ها کشور به‌دنبال روشن‌کردن این مسیر هستند. برزیل در این موضوع محتاط عمل می‌کند، اما سیلوا در پشت‌صحنه تلاش زیادی دارد تا این وعده در حاشیه اجلاس، حتی خارج از دستور رسمی، مورد بحث قرار گیرد.

با این‌همه در COP30 وقت کافی برای تدوین نقشه‌ راه وجود ندارد و این فرایند به‌گفته سیلوا، می‌تواند چند سال طول بکشد؛ زیرا بسیاری از کشورها با مسائل پیچیده‌ای درباره وابستگی به سوخت‌های فسیلی روبه‌رو هستند یا می‌خواهند درآمد حاصل از فروش سوخت‌های فسیلی را برای توسعه خود استفاده کنند. اگر این وعده حمایت کافی دریافت کند، اجلاس کاپ۳۰ می‌تواند یک مجمع راه‌اندازی کند تا فرایند تدوین نقشه‌ راه برای کنار گذاشتن سوخت‌های فسیلی آغاز شود.

کدام نقشه راه؟

نقشه راه گذار به صحبت‌های رئیس‌جمهور برزیل هم راه یافته است. «لوئیس لولا دا سیلوا» روز دوشنبه، سی‌امین اجلاس اقلیمی سازمان ملل را «کاپ حقیقت» خوانده است. هرچند برای مذاکره‌کنندگان، ممکن است این اجلاس به «کاپ نقشه‌های راه» شناخته شود؛ چراکه چندین مسیر برای عبور از سوخت‌های آلاینده پیش روی مذاکره‌کنندگان قرار گرفته است

نقشه‌ راه «باکو تا بلم» درباره ۱.۳ تریلیون دلار، در بلم و در جریان اجلاس سران پیش از افتتاح رسمی کاپ۳۰ منتشر شد و با استقبال گسترده دولت‌ها روبه‌رو شد. این نقشه مجموعه‌ای از گزینه‌ها ارائه می‌کرد، مانند مالیات بر مسافران پرتردد و سوخت‌های فسیلی، یا مالیات‌های جدید بر تراکنش‌های مالی، که می‌توانست ۱.۳ تریلیون دلار وعده داده‌شده به کشورهای فقیر را تا سال ۲۰۳۵ تأمین کند.

پیش از این اجلاس، کشورها موظف بودند برنامه‌های ملی جدید خود درباره اقلیم را ارائه کنند، که در چارچوب توافق پاریس به آنها «سهمیه‌های ملی تعیین‌شده» (NDC) گفته می‌شود. این برنامه‌ها اهداف مربوط به انتشار گازها و اقدامات لازم برای رسیدن به آن اهداف را مشخص می‌کنند. تاکنون نزدیک به ۱۲۰ سهمیه ملی ارائه شده، اما برخی کشورهای کلیدی مانند هند هنوز برنامه خود را ارسال نکرده‌اند و آنچه تاکنون ارائه شده است، موجب افزایش دما حدود ۲.۵ درجه سلسیوس خواهد شد که بسیار بالاتر از هدف ۱.۵ درجه است.

به‌نظر می‌رسد نقشه‌های بیشتری هم در راه باشد. در طرح‌های جدید، چهار موضوع پیچیده کنار گذاشته شده تا به‌طور جداگانه بررسی شود؛ از جمله تجارت، شفافیت، تأمین مالی و همین‌طور رسیدگی به شکاف بین وعده‌های کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای که کشورها داده‌اند و میزان کاهش لازم برای محدود کردن گرمایش جهانی به ۱.۵ درجه سلسیوس. اما جنجالی‌ترین موضوع COP فعلی، یعنی گذار از سوخت‌های فسیلی، در این فهرست جایی نداشت؛ زیرا چنان حساس و انفجاری است که تنها می‌توان آن را خارج از دستورکار رسمی بررسی کرد. نتیجه هنوز معلوم نیست، اما درنهایت کشورهای فقیر و آسیب‌پذیر نیاز دارند کاپ۳۰ به توافقی درباره گذار عادلانه دست یابد و حمایت بیشتری از سوی کشورهای ثروتمند برای تلاش‌های سازگاری در جهان در حال توسعه ارائه شود.

با این‌همه در آخرین خبرها کره‌جنوبی که چهارمین واردکننده بزرگ زغال‌سنگ حرارتی در جهان و صاحب هفتمین ناوگان نیروگاه زغال‌سنگ بزرگ شناخته می‌شود، به جمع حدود ۶۰ کشوری پیوسته که متعهد شده‌اند به‌تدریج وابستگی خود به سوخت‌های فسیلی را کاهش دهند. کره و بحرین به‌عنوان تازه‌ترین اعضای «ائتلاف گذر از زغال‌سنگ» معرفی شده‌اند. همچنین، این ائتلاف شامل حدود ۱۲۰ دولت محلی، شرکت و سازمان است. البته بحرین هیچ نیروگاه زغال‌سنگی ندارد و عضویت آن فقط به این معناست که وعده داده، نیروگاهی نسازد. اما کره‌جنوبی حدود ۸ درصد از زغال‌سنگ حرارتی عرضه‌شده در بازار جهانی را خریداری می‌کند و نزدیک به ۳۰ درصد از برق خود را از سوزاندن آن تأمین می‌کند.