شرکت بازآفرینی شهری ایران(عمران و بهسازی سابق) سلسله نشستهایی را تحت عنوان «توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی:جستاری بر هست ها؛رهیافتی در بایست ها» را برگزار کرد که نهمین نشست آن به جمع بندی اختصاص داشت. در این سلسله نشستها که به موضوع هایی چون«کنشگران برنامه های بازآفرینی شهری و انتظام نهادی در سکونتگاه های غیررسمی»،«پیش نگری و پیش گیری از شکل گیری سکونتگاه های غیررسمی»،«نقش حرفه معماری و شهرسازی در ارتقای کیفیت زیست سکونتگاه های غیررسمی»،«بازنمایی هویت شهری در فضاهای عمومی سکونتگاه های غیررسمی»،«تثبیت مالکیت؛تأمین امنیت در سکونتگاه های غیررسمی»،«آسیب شناسی تجارب اسکان مجدد»،«کاربرد دانش فرهنگی و اجتماعی در توانمندسازی سکونتگاه های غیررسمی»،«تبیین سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی(1402)» پرداخت، چهره هایی چون علی آخرتی، فریدون بابابی اقدام،کمال نوذری،مجید روستا،مصطفی آقاعلی خانی،مسعود بابایی،عبدالرضا گلپایگانی،رسول وظیفه شناس،شیوا آراسته،اسکندر مختاری،جواد عرفانی،زهره دودانگه،ناصر فکوهی،منوچهر طبیبیان،کاوه حاجی علی اکبری،بیژن کلهرنیا،اصغر ایزدی جیران،حسین مدنی،سیدمسلم سیدالحسینی،حمید رمضانی و محمدسعید ایزدی حضور داشتند و دبیری علمی نشستها برعهده مهرناز عطاران مدیرکل دفتر مطالعات کاربردی و امور ترویجی شرکت بازآفرینی شهری ایران بود.

گشایش مجدد گفتگوها در خصوص بازآفرینی شهری با حضور کنشگران و پژوهشگران در دستگاه متولی آن و توجه دوباره به احیای این سیاست پس از دوره مهجوریت موضوع، امری بس فرخنده است اما انتظار است در ادامه ضمن گسترش طیف مباحث در خصوص «سکونتگاه های غیررسمی» و تداوم آن و مشارکت گروه های متنوع تری از کنشگران مرتبط ، الگوی برگزاری نشستها متناسب با جایگاه های سیاستگذاری و اجراییِ شرکت بازآفرینی شهری به عنوان دستگاه مسئول در این خصوص شود و نسبت به بازخوانی سیاستها و نواقص آن،مرور تجارب و همراه سازی و پاسخگو نمودن دستگاه های مرتبط اقدام شود. طبعا نحوه مواجهه و برگزاری نشست توسط دستگاه سیاستگذار و اجرایی با یک مجموعه دانشگاهی یا یک سازمان مردم نهاد باید متفاوت و با رویکردی عملیاتی و کاربردی باشد.

به مناسبت گشوده شدن این مباحثه ، نکاتی راهبردی را می توان معطوف به رویکرد کاربردی مطرح ساخت:

1. عنوان «سکونتگاه غیررسمی» دارای سه معضل است و نیازمند بازنگری است. معضل نخست در خصوص انتقال معنای منفی، برچسب زنی و داغِ ننگ است. معضل دوم آن است که این عنوان بخشی از این محدوده ها را که جزو Informal Settlement هستند را در بر می گیرد نه تمام این محدوده ها که شامل Urban Slums (زاغه های شهری یا محلات فرودست) و Spatial Poverty Traps (تله های فضایی فقر) هم هست. در شاخص های شناسایی محدوده ها و محلات هدف بهسازی،نوسازی و احیاء مصوب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، شاخص هایی که ناظر بر شناسایی این محدوده ها هستند و در ذیل«کیفیت زندگی» قرار می گیرند، فراتر از غیررسمی بودن در ساخت یا تصرفی بودن هستند. معضل سوم که به معضل دوم مرتبط است، این اطلاق سبب اشتباه در سیاستگذاری و غفلت از توجه به فرآیندهای فقرشهری می شود. بنابراین پیشنهاد می شود عنوان برحسب نوع اولویت مداخله به «محدوده ها و محلات توانمندسازی» تغییر کند، چنانچه بهتر است برای بافت فرسوده هم عنوانِ«محدوده ها و محلاتِ نوسازی و بهسازی» اطلاق شود.
2. نقش شرکت بازآفرینی شهری و ستادهای بازآفرینی از صرف هماهنگی اجرایی باید به هماهنگ سازی سیاستی ارتقاء یابد و برای دستگاه های مرتبط سیاستهای یکپارچه در چهارچوب نقش آنها تدوین شود. این موضوع به ویژه در خصوص «پیش نگری و پیش گیری» و «توانمندسازی» بسیار مهم است زیرا دستگاه های مرتبط در این زمینه(برای مثال سازمان بهزیستی،معاونت رفاه وزارت تعاون،کار و رفاه اجتماعی، معاونت زنان و خانواده ریاست جمهوری، معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست جمهوری، ماونت زنان و خانواده ریاست جمهوری،مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک وزارت دادگستری،سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور،سازمان حفاظت از محیط زیست) فاقد سیاستهای تعریف شده در رابطه با بازآفرینی شهری هستند و یا بسیار عناوین کلی و غیرکاربردی دارند.
3. شرکت بازآفرینی شهری از صرف امر گفتمانی در حوزه های اجتماعی ، اقتصادی و نهادی لازم است وارد حیطه سیاستگذاری شود. صرف اینکه مطرح شود در ادبیات بازآفرینی شهری که به این موضوع ها با مثال هایی توجه می شود کافی نیست بلکه این حوزه ها که به ویژه در حیطه «توانمندسازی» قرار دارند نیازمند تدوین سیاستهای مشخص هستند.
4. شرکت بازآفرینی شهری لازم است از منظر گروه های اجتماعی نسبت به بازنگری و سیاستگذاری در حیطه«محدوده ها و محلات توانمندسازی»(سکونتگاه های غیررسمی) و اولویت بندی در این زمینه اقدام کند. یک جلوه مهم مسأله در این محدوده ها و البته« محدوده ها و محلاتِ نوسازی و بهسازی»(بافت فرسوده) که موجب بازتولید فقر می­شود، نسلی شدن فقر است و برای مواجهه با این مسأله باید بر کودکان تمرکز کرد و الگو و سیاستِ«بازآفرینی کودک محور با تمرکز بر کودکان در شرایط دشوار» داشت­.این موضوع در «سند الزامات و ضوابط عام شهر دوستدار کودک» به روشنی الزام شده است،«سند ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی(1402)» هم ضرورت ارائه برنامه برای کودکان را هم در این محدوده ها مطرح کرده است و موضوع«توانمندسازی» در «قانون حمایت از اطفال و نوجوانان» که بحث کودکان دچار فقر را مطرح ساخته است،ذکر شده است.
5. نمی­توان از نقش حرفه معماری و شهرسازی در ارتقای کیفیت زیست سکونتگاه های غیررسمی گفت و انتظار«مسکن استطاعت پذیر» را داشت اما نه ضوابط شهرسازی و معماری را متناسب با این موضوع اصلاح کرد، نه سیاست«مسکن استیجاری» داشت و بالعکس انواع برنامه های مسکن(مسکن مهر،اقدام ملی مسکن،مسکن امید،نهضت ملی مسکن) مبتنی بر سیاستِ«مسکن مالکانه» باشند، نه الگوی توسعه یکپارچه محله ای را دنبال کرد و الگوی رایج برای نوسازی به تعبیری«نوفرسوده سازی» از طریقِ سازندگانِ خرد باشد، نه برای «مستاجران» در سیاستهای بازآفرینی و پیامدهای آن جایگاهی دید، نه «خدمات اجتماعی» دارای جایگاهی در سرانه های کاربری شهری باشد، نه در طرح های جامع و تفصیلی که شیوه نامه بازنگری در شاخص های شناسایی محدوده ها و محلات هدف بهسازی،نوسازی و احیاء مشخص کرده اند که موضوع بازآفرینی ذیل آنها دیده شود چهارچوبهای مشخصی برای برنامه ریزی در این زمینه دیده شده است و موضوع های «توانمندسازی» در این شرایط حاشیه ای می شوند. بنابراین نیاز است در حوزه سیاستهای شهرسازی و معماری نیز اصلاحات لازم همراه با این ضرورتها انجام شود.