با گذشت هفته‌ها از پایان جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، یکی از پرسش‌های مهم و همچنان بی‌پاسخ درباره کمک‌های بشردوستانه، سرنوشت محموله‌های دارویی اهدایی به ایران است. این محموله‌ها که از سوی چند کشور با هدف حمایت از نظام سلامت و جبران بخشی از خسارت‌های واردشده به صنعت دارویی و مراکز درمانی ارسال شده بود، قرار بود بخشی از نیاز بیمارستان‌ها و مراکز درمانی را در شرایط بحرانی تأمین کند. با این حال، اکنون ابهام‌هایی درباره نحوه توزیع و استفاده از بخشی از این داروها مطرح شده است.

خسارت به صنعت دارویی کشور

در جریان جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، صنعت دارویی کشور آسیب‌های متعددی دید؛ به‌گونه‌ای که برخی کارخانه‌های داروسازی، از جمله «توفیق دارو»، به‌طور مستقیم هدف قرار گرفتند و برخی شرکت‌های دیگر نیز دچار خسارت شدند.

برآوردهای اولیه از آسیب به ۱۶ کارخانه داروسازی حکایت داشت، اما آخرین اعلام سازمان غذا و دارو از خسارت به ۴۴ شرکت فعال در حوزه دارو، تجهیزات پزشکی و توزیع دارو خبر می‌دهد.

اگرچه پیش از جنگ، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو با ایجاد ذخایر راهبردی دارو توانستند از بروز کمبودهای حاد در زمان جنگ پیشگیری کنند، با این حال برخی کشورها با ارسال کمک‌های بشردوستانه شامل اقلام دارویی، تلاش کردند در تأمین داروهای مورد نیاز ایران در دوران جنگ مشارکت داشته باشند.

ارسال کمک‌های بشردوستانه در زمان جنگ

در جریان جنگ ۴۰ روزه، اگرچه ایران درخواست رسمی برای دریافت دارو، تجهیزات پزشکی یا دیگر محموله‌های بشردوستانه ارائه نکرد، با این حال به گفته «پیرحسین کولیوند»، رئیس جمعیت هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران، بیش از ۱۸ کشور و نهاد بین‌المللی به‌صورت داوطلبانه کمک‌های بشردوستانه خود را به ایران ارسال کردند.

بر اساس اعلام جمعیت هلال‌احمر، این کمک‌ها با هدف پشتیبانی از مراکز درمانی و تقویت ذخایر راهبردی دارویی در شرایط جنگی انجام شد. «عراق»، «روسیه»، «چین»، «هند»، «ترکیه»، «تاجیکستان»، «ازبکستان»، «آذربایجان»، «ارمنستان»، «ترکمنستان» و «قرقیزستان» از جمله کشورهایی بودند که محموله‌های دارویی، تجهیزات پزشکی و اقلام امدادی را به ایران ارسال کردند. در کنار این کشورها، برخی سازمان‌های بین‌المللی، از جمله «پزشکان بدون مرز» و «برنامه جهانی غذا»، نیز در انتقال اقلام بشردوستانه مشارکت داشتند.

روسیه با ارسال بیش از ۳۱۳ تن دارو و تجهیزات پزشکی و چین با حدود ۵۹ تن کمک دارویی، از بزرگ‌ترین تأمین‌کنندگان کمک‌های بشردوستانه در این دوره بودند. این محموله‌ها عمدتاً شامل داروهای اورژانسی، ملزومات مصرفی بیمارستانی، تجهیزات پزشکی، سرم، پانسمان و دیگر اقلام مورد نیاز مراکز درمانی بود.

سرنوشت محموله‌های اهدایی

بر اساس اعلام مسئولان جمعیت هلال‌احمر و وزارت بهداشت، تمامی محموله‌های بشردوستانه پس از ورود به کشور، با هماهنگی دستگاه‌های مسئول تحویل گرفته شد و بر اساس نیاز مراکز درمانی توزیع شد.

بخش عمده این اقلام شامل داروهای اورژانسی، تجهیزات پزشکی، ملزومات مصرفی بیمارستانی، سرم، پانسمان و اقلام مورد نیاز درمان مجروحان بود که در اختیار بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، پایگاه‌های امدادی و مناطق آسیب‌دیده قرار گرفت.

همچنین بخشی از این محموله‌ها برای تقویت ذخایر راهبردی دارویی و تجهیزات پزشکی کشور در انبارهای جمعیت هلال‌احمر و سازمان غذا و دارو نگهداری شد تا در صورت ادامه درگیری‌ها یا افزایش شمار مجروحان، امکان تأمین سریع نیاز مراکز درمانی وجود داشته باشد. مسئولان حوزه سلامت تأکید کرده‌اند که این کمک‌ها، در کنار ظرفیت تولید داخلی و مدیریت موجودی انبارها، نقش مهمی در جلوگیری از بروز کمبود گسترده دارو و تجهیزات پزشکی و حفظ پایداری خدمات درمانی ایفا کرده است.

این گزارش‌ها در حالی منتشر شده است که تاکنون گزارش رسمی و جامعی درباره جزئیات توزیع هر یک از محموله‌ها، میزان مصرف، ارزش ریالی کمک‌ها یا موجودی باقی‌مانده آن‌ها منتشر نشده و اطلاعات موجود به آمارهای کلی و اظهارات مسئولان محدود است.

از سوی دیگر، بر اساس اطلاعاتی که در اختیار «پیام ما» قرار گرفته، بخشی از داروهای اهدایی به دلیل نداشتن کد رهگیری «تیتک» (TTAC)، امکان ورود به چرخه مصرف در برخی مراکز درمانی را پیدا نکرده و همچنان بلااستفاده باقی مانده است. سامانه «تیتک» بستر رسمی رهگیری و اصالت‌سنجی دارو در کشور است و تمامی اقلام دارویی برای توزیع و مصرف رسمی باید در این سامانه ثبت شوند. در صورت صحت این موضوع، نبود کد رهگیری می‌تواند مانعی برای تحویل دارو به بیماران و استفاده از آن‌ها در بیمارستان‌ها باشد.

آنچه این موضوع را حساس‌تر می‌کند، احتمال وجود ناهماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در مدیریت این کمک‌های بشردوستانه است. اگر داروهایی که در شرایط جنگی و برای پاسخ به نیازهای فوری نظام سلامت وارد کشور شده‌اند، به دلیل اختلاف رویه‌های اداری یا نبود هماهنگی میان نهادهای متولی از دسترس بیماران خارج شده باشند، پرسش‌های جدی درباره مدیریت بحران و سازوکار استفاده از کمک‌های بین‌المللی مطرح خواهد شد. در چنین شرایطی، ارزش واقعی این کمک‌ها تنها زمانی محقق می‌شود که در کوتاه‌ترین زمان ممکن به دست بیماران برسد، نه اینکه در انبارها یا مراکز درمانی بدون استفاده باقی بماند.

پاسخ سازمان غذا و دارو

«محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره این اطلاعات و ابهام‌های مطرح‌شده در خصوص اختلاف میان نهادهای مسئول در نحوه توزیع این داروها، می‌گوید: «از منظر سازمان غذا و دارو، بهره‌گیری از هر فرآورده دارویی در شبکه رسمی درمان کشور مستلزم طی شدن الزامات قانونی، فنی و نظارتی است. این الزامات برای حفظ ایمنی بیماران، تضمین اصالت و کیفیت دارو و امکان نظارت بر فرآیند توزیع و مصرف پیش‌بینی شده و در شرایط بحرانی نیز اصل رعایت آن‌ها پابرجاست.»

او تأکید می‌کند: «بدیهی است مدیریت کمک‌های دارویی زمانی به بهترین نتیجه می‌رسد که همه دستگاه‌های مسئول در چارچوب وظایف قانونی خود با هماهنگی کامل عمل کنند. سازمان غذا و دارو همواره بر تقویت این هماهنگی تأکید داشته و هر اقدامی که به تسریع دسترسی بیماران به دارو، در عین حفظ استانداردهای ایمنی، منجر شود، مورد حمایت این سازمان است.»

هاشمی یادآور می‌شود: «درباره هرگونه ادعا پیرامون نحوه توزیع یا استفاده از داروهای اهدایی، اظهار نظر مستلزم بررسی مستندات و گزارش‌های رسمی است و قضاوت بر اساس روایت‌های غیررسمی یا گمانه‌زنی‌ها نمی‌تواند مبنای تصمیم‌گیری یا اطلاع‌رسانی باشد.»

اظهارات سخنگوی سازمان غذا و دارو را می‌توان پاسخی محتاطانه به اطلاعات مطرح‌شده درباره ثبت نشدن این داروها در سامانه «تیتک» یا بلااستفاده ماندن آن‌ها در مراکز درمانی دانست؛ پاسخی که نه این ادعاها را تأیید می‌کند و نه رد. اگرچه در این اظهارات بر ضرورت رعایت الزامات قانونی، فنی و نظارتی برای ورود هر فرآورده دارویی به شبکه رسمی درمان تأکید شده، اما درباره اینکه آیا داروهای اهدایی مورد بحث این مراحل را طی کرده‌اند یا خیر، توضیح روشنی ارائه نشده است. همچنین مشخص نیست این داروها در نهایت در سامانه «تیتک» ثبت شده‌اند یا خیر، چه میزان از آن‌ها وارد چرخه درمان شده و آیا محموله‌ای به دلیل نداشتن کد رهگیری بلااستفاده مانده است یا نه.

همچنین تأکید بر لزوم «هماهنگی کامل» میان دستگاه‌های مسئول، بدون اشاره به وجود یا نبود اختلاف در این پرونده، نشان می‌دهد سازمان غذا و دارو از ورود مستقیم به این موضوع خودداری کرده است. از سوی دیگر، مشروط کردن هرگونه اظهارنظر به بررسی مستندات و گزارش‌های رسمی، عملاً پرسش اصلی درباره سرنوشت محموله‌های دارویی اهدایی را بی‌پاسخ می‌گذارد.

قابل ذکر است که «پیام ما» برای دریافت توضیح درباره نحوه ثبت، توزیع و سرنوشت داروهای اهدایی با جمعیت هلال‌احمر نیز تماس گرفت، اما تا زمان انتشار این گزارش پاسخی دریافت نکرد.

صرف‌نظر از تأیید یا رد ادعاهای مطرح‌شده، لازم است روشن شود چه میزان دارو وارد کشور شده، چه مقدار در اختیار مراکز درمانی قرار گرفته، چه بخشی در ذخایر راهبردی نگهداری می‌شود و آیا همه محموله‌ها پس از طی فرآیندهای قانونی وارد چرخه درمان شده‌اند یا خیر. زیرا صرف‌نظر از پایان جنگ، با توجه به حادثه‌خیز بودن کشور، امکان وقوع حوادث طبیعی و بحران‌های دیگر وجود دارد و احتمال تکرار دریافت کمک‌های بشردوستانه دور از انتظار نیست. از این رو، نحوه هماهنگی و برنامه‌ریزی برای توزیع و مصرف این داروها از اهمیت بالایی برخوردار است.