عراق با احیای شهرهای اسطوره‌ای چون بابل، اور و نینوا، در حال بازیابی جایگاه خود در نقشه گردشگری جهان است. این کشور با ثبت رشد ۲۵ درصدی در درآمدهای گردشگری در سال ۲۰۲۴، نشان داد در حال حرکت به‌سمت اقتصادی متنوع‌تر است که قرار نیست فقط متکی به نفت باشد. اما این مسیر آسان نیست. بازسازی آثار تخریب‌شده توسط داعش، مانند مسجد تاریخی نوری و دروازه ایشتار، گام‌هایی‌اند که مدیران فرهنگی عراق در جهت احیای هویت فرهنگی کشورشان برداشته‌اند. تا جایی که «عبداللطیف رشید»، رئیس‌جمهور این کشور، در مراسمی که به مناسبت انتخاب بغداد به‌عنوان پایتخت گردشگری عرب برای سال ۲۰۲۵ توسط سازمان گردشگری عرب برگزار شد؛ تأکید کرد: «گردشگری فقط یک امر اقتصادی نیست، بلکه به تفاهم فرهنگی کمک می‌کند و زمینه‌ساز درک و همکاری میان مردم و فرهنگ‌هاست.» داستان امروز عراق، داستان بازگشت کشوری است که نه‌تنها می‌خواهد جاذبه‌های تاریخی و باستانی‌اش را به جهان معرفی کند، بلکه قصد دارد روایتش را بازنویسی کند. عراق دیگر نمی‌خواهد به‌عنوان کشوری بحران‌زده شناخته شود، بلکه به‌دنبال این است که خود را به‌عنوان زادگاه تمدن و مقصدی برای علاقه‌مندان به میراث‌فرهنگی جهان معرفی کند.

از میدان‌های نفتی به محوطه‌های باستانی

«جاناتان گورنال» در گزارش خود با عنوان «عراق چگونه در حال احیای میراث باستانی خود برای تبدیل‌شدن به یک مقصد گردشگری فرهنگی است» نوشته است: «اقتصاد عراق سال‌هاست که به‌شدت به سوخت‌های فسیلی وابسته است؛ این کشور از ذخایر عظیم نفت و گاز برخوردار است و در سال ۲۰۲۳، پس از عربستان سعودی، دومین تولیدکننده بزرگ نفت خام جهان بود. اما همان‌طورکه عربستان با اجرای برنامه اصلاحات «چشم‌انداز ۲۰۳۰» به‌دنبال تنوع‌بخشی به اقتصاد خود از طریق گردشگری است، عراق هم به این درک رسیده که باید از دارایی‌های فرهنگی خود به‌عنوان منبعی جایگزین نفت برای درآمدزایی استفاده کند و به همین دلیل است که به‌دنبال توسعه گردشگری مبتنی‌بر میراث‌فرهنگی است.» هر چند در حال حاضر غالب گردشگران ورودی به عراق گردشگران زیارت هستند که تنها در زمان‌های مشخصی از سال به چند شهر این کشور سفر می‌کنند، اما تأکید این کشور در چشم‌اندازی که ترسیم کرده، گردشگری مبتنی‌بر آثار باستانی است.

«نبیل المرسومی»، استاد اقتصاد دانشگاه بصره، اعلام کرده است طبق آمار رسمی درآمد گردشگری عراق در سال ۲۰۲۴ به ۵.۷ میلیارد دلار افزایش یافته که ۲۵ درصد بیشتر از ۴.۶ میلیارد دلار سال ۲۰۲۳ است. در این آمار سهم بازدیدکنندگان از میراث باستانی این کشور قابل‌توجه نیست، اما تلاش برای افزایش این سهم در سیاستگذاری‌های این حوزه دیده می‌شود.

«بندیکت مونتلور»، مدیرعامل صندوق جهانی بناهای تاریخی که با دولت عراق در حوزه باستان‌شناسی و میراث‌فرهنگی در بازسازی چند سایت مهم در این کشور همکاری دارد، معتقد است: «میراث‌فرهنگی عراق از جمله غنی‌ترین میراث‌های فرهنگی در جهان است. اینجا جایی است که برخی از نخستین شهرها، نظام‌های نوشتاری و قوانین بشری شکل گرفتند.» به‌باور مونتلور، ایجاد و رونق گردشگری فرهنگی زمان‌بر است، اما عراق در این زمینه پتانسیل قابل‌توجهی دارد. مونتلور به ثبت بابل در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۱۹ اشاره کرده و گفته است: «این اتفاق یک نقطه‌عطف مهم بود که می‌توان گفت زمینه‌ساز بازگشت عراق به‌عنوان مقصد فرهنگی و توجه دوباره جهان به تاریخ شگفت‌انگیز آن است.»

نظامیان آمریکا در پایتخت حمورابی

سال‌ها جنگ، بی‌توجهی دیکتاتوری عراق به نشانه‌های تمدنی و تعلل در حفاظت آثار تاریخی به میراث‌های ارزشمند عراق آسیب‌های بسیاری وارد کرده است. اوج این آسیب‌ها در حضور نظامیان آمریکا و نیروهای داعش در این کشور به میراث‌فرهنگی وارد شده است. براساس گزارشی که دانشگاه شیکاگو منتشر کرده است، در جریان غارت آوریل ۲۰۰۳ موزه ملی عراق، حدود ۱۵ هزار اثر باستانی به سرقت رفت. در همین سال یک پایگاه نظامی آمریکا درست در قلب بابل برپا شد؛ شهری که پایتخت دو تن از مشهورترین پادشاهان باستانی تاریخ، حمورابی و نبوکدنصر، بود. گزارشی که سال‌ها بعد توسط کمیته هماهنگی بین‌المللی برای حفاظت از میراث‌فرهنگی عراق منتشر شد، نشان می‌داد استفاده از بابل به‌عنوان پایگاه نظامی، تجاوزی جدی به این سایت باستان‌شناسی شناخته‌شده در جهان بود. آمریکایی‌ها و نیروهای چندملیتی در طول حضورشان در بابل با کندن، بریدن، خراش دادن و تسطیح این محوطه‌های باستانی، آسیب‌های عمده‌ای به این شهر باستانی وارد کردند. براساس این گزارش، سازه‌های کلیدی‌ای که آسیب دیدند شامل دروازه ایشتار و راه‌های باستانی هستند.

علاوه‌بر آمریکایی‌ها بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷، داعش خسارات زیادی به شهر تاریخی موصل و اطراف آن وارد کرد. بخش‌هایی از دیوارهای نینوا را با بولدوزر تخریب کرد، آثار و مجسمه‌های آشوری در موزه شهر را از بین برد و مسجد جامع نوری که اثری تاریخی متعلق به قرن دوازدهم است را منفجر کرد.

با وجود تمام این تخریب‌ها، بسیاری از سایت‌های باستانی و تاریخی عراق هنوز هم قابلیت احیا دارند. زیگورات عصر برنزی اور، که در نزدیکی شهر مدرن ناصریه در جنوب عراق قرار دارد، یکی از برجسته‌ترین سازه‌های باقیمانده از تاریخ باستان است که در سال‌های اخیر بازسازی شده است. دمونتلور معتقد است: «میراث‌فرهنگی عراق ممکن است شبیه اهرام جیزه یا پترا نباشد، اما به همان اندازه در داستان تمدن بشری اهمیت دارند. بابل، حَطْرَه، اور و پایتخت‌های بزرگ آشوری یعنی نینوا و نمرود، اطلاعاتی عمیق درباره منشأ شهرها، نوشتار و هنر ارائه می‌دهند.» به‌گفته او، موزه موصل که توسط دولت عراق با همکاری نهادهای بین‌المللی مانند آلیف ALIPH، مؤسسه اسمیتسونین و موزه لوور در حال بازسازی است، قرار است در سال ۲۰۲۶ دوباره افتتاح شود.

عراق، با وجود چالش‌ها و زخم‌های عمیق تاریخی، در آستانه تغییری فرهنگی و بازپس‌گیری جایگاه خود به‌عنوان مهد تمدن بشری است. تلاش‌های هدفمند برای احیای میراث باستانی، همراه با رشد درآمدهای گردشگری، نشانه‌ای از تغییر مسیر اقتصادی و فرهنگی عراق است که تلاش می‌کند وابستگی صرف به نفت را در اقتصاد خود کاهش دهد. همسایگان ایران به‌دنبال رونق بخشیدن به گردشگری خاورمیانه هستند و آمار رسمی نشان می‌دهد در این مسیر موفق عمل کرده‌اند. شاید وقت آن رسیده است ایران هم با تلاش برای رسیدن به ثبات و توجه به میراث باستانی و نشانه‌های تمدنی خود، جایگاهش را در بازار گردشگری دنیا بازیابی کند. اما سیاست‌های کلان دولت نشان می‌دهد ترجیح بر عقب‌نشینی و قانع‌شدن به بازارهای کوچک‌تر است تا بازگشت به روزهای رونق گردشگری.