تهران سابقه‌‌ای هزارساله از هم‌زیستی زیستمندانش دارد. نقشه‌های دوران صفویه و قاجاریه فضای سبز، باغ‌ها و رودخانه‌هایی را نشان می‌دهند که پناه جانداران بسیاری بوده‌‌اند. هرچه در تاریخ جلوتر می‌آییم، اِلمان‌های شهری گسترده‌تر می‌شوند و فضاهای سبز آب می‌روند؛ ولی هنوز در این شهر شلوغ و آلوده، نقاط حافظ تنوع‌زیستی وجود دارد. موزه‌ها و پارک‌ها از این نقاط هستند و اگر به‌درستی مدیریت شوند، می‌توانند این گنجینه‌ زیستی را حفظ کنند.

محمدرضا رکنی که از سال ۸۶ درباره تنوع‌زیستی موزه‌ها مطالعه کرده، در تحقیق خود از گونه‌هایی که در موزه‌ها دیده شده، نام برده است: «بعضی از این گونه‌ها پرندگان بومی‌اند که عبارت‌اند از: گنجشک درختی و معمولی، سار، مینا دم‌جنبانک، دارکوب، قمری، کبوتر چاهی، پرندگان مهاجر شامل هدهد، سهره، توکای خالدار و توکای باغی، سینه‌سرخ، سهره‌ و پرندگان شکارچی مانند عقاب و دلیجه. همچنین، پستاندارانی مثل روباه و گربه را شامل می‌شوند. عنکبوت‌ها، مارمولک‌ها و حشرات هم حائز اهمیت‌اند؛ زیرا بخشی از شبکه‌ غذایی بزرگ‌تر را تشکیل می‌دهند.»  

اثر موزه‌ها و پارک‌شهر بر تنوع‌زیستی تهران

طبق تحقیقات این پژوهشگر، اصل مهم در حفظ تنوع‌زیستی موزه‌ها، حفظ زنجیره غذایی موجود است. این زنجیره غذایی از گیاهان و بندپایان شروع می‌شود و به پرندگان و پستانداران می‌رسد. رکنی می‌گوید: «هرچه تنوع این زنجیره‌ها بیشتر باشد، شبکه‌ غذایی پایدارتری به‌وجود می‌آورند. اما تغییراقلیم و عوامل داخلی و مدیریتی این شبکه را مختل کرده‌اند.» 

او مثالی در این موضوع می‌زند: «در جایگزینی چمن با سایر پوشش‌های گیاهی و درختی، ابتدا بندپایان آسیب می‌بینند و تعدادشان کم می‌شود. سپس تعداد پرندگان کاهش می‌یابد؛ زیرا بخشی از منبع غذایی خود را از دست داده‌اند. کم‌کم این زنجیره سست می‌شود. همچنین، با کاهش تعداد درختان و بندپایان، جمعیت دارکوب و پرندگان کنترل‌کننده آفات کم می‌شود و فضا برای گسترش آفاتی مانند سوسک چوب‌خوار باز می‌شود؛ آفتی که می‌تواند به آثار درون موزه هجوم بیاورد.»

کنسرت‌ها، بلای جان گونه‌های مهاجر کاخ سعدآباد

«کاخ سعدآباد» در شمال شهر تهران از فضاهای سبز بزرگ و شاخصی است که مأمن و پناهگاه بسیاری از گونه‌های مهاجر است. رکنی می‌گوید: «بسیاری از پرندگان مهاجر هنگام ورود به شهر، اول از این کاخ می‌گذرند و اگر اوضاع زیستی آن را مناسب نبینند، ممکن است اصلاً وارد تهران نشوند. همین باعث می‌شود ظرفیت بخش‌های دیگر تهران نیز برای استقبال از این پرندگان نادیده بماند.» 

رکنی برگزاری کنسرت‌ها با سروصدا و رقص نور بسیار را از عواملی می‌داند که آسایش گونه‌های حاضر در کاخ را برهم می‌زد و شرایط زیست آنها را نامناسب می‌کند. 

پروانه‌های کاخ نیاوران کم شده‌اند

رکنی درباره «کاخ نیاوران» می‌گوید: «نیاوران توانسته است طراوت و شادابی خود را حفظ کند، اما این کاخ هم از برگزاری کنسرت‌ها رنج می‌برد و زنجیره غذایی آن در حال گسستن است.» 

او یکی از شواهد این گسستگی را تعداد پروانه‌‌ می‌داند: «تا چند سال پیش در این کاخ ۱۵گونه پروانه در طرح و رنگ‌های مختلف دیده می‌شد، اما حالا شاید فقط سه یا چهار گونه از آنها باقی‌ مانده است.»

کاخ گلستان در مسیر مهاجرت پرندگان

رکنی درباره «کاخ گلستان» هم توضیح می‌دهد: «کاخ گلستان در قلب تهران قدیم قرار گرفته است. همین مرکزیت آن باعث شده است در مسیر مهاجرت پرندگان از اروپا و آفریقا قرار بگیرد و با وجود وسعت کم از تنوع‌زیستی غنی‌ای برخوردار باشد. این غنای گونه‌ای طوری است که در دو روز بررسی آن می‌توان گونه‌هایی را مشاهده کرد که دیدنشان در بقیه موزه‌ها نیازمند بررسی دوساله است.»

کنترل آفات با مامورلک‌های باغ نگارستان

«باغ‌موزه نگارستان» در میدان بهارستان قرار دارد؛ باغی که در نگاه اول نیلوفرهای آبی آن جلب توجه می‌کنند و اما در آنجا نقاطی کمتر در معرض دید قرار دارد که از تنوع زیستی حمایت می‌کنند. اما رکنی می‌گوید: «این نقاط پنهان برخلاف ظاهر عاری از حیاتشان، محل زیست و تکثیر عنکبوت و مارمولک‌هایی هستند که پایه‌ زنجیره غذایی را تشکیل می‌دهند و آن را پایدار نگه می‌دارند. همین مدیریت مناسب که به مهم‌ترین جزئیات توجه می‌کند، باعث شده است باغ‌موزه نگارستان با توجه به کوچکی‌اش، فراوانی گونه‌ای مناسبی داشته باشد و حتی هدهد در آنجا مشاهده شود.»

در میدان مشق دو درخت اشتباهی قطع شدند

«میدان مشق» و «موزه ملک» زمانی مأمن گونه‌های زیادی بود، اما طی هشت سال گذشته، ۹۰ درصد تنوع زیستی‌اش از دست‌ رفته است و حالا در آنجا بیشتر گربه و کلاغ دیده می‌شود. رکنی قطع درختان را از دلایل اصلی این کاهش می‌داند و می‌گوید: «این درختان گاهی با بهانه‌های واهی و گاه به‌اشتباه قطع شده‌اند. همین چندسال پیش بود که به‌بهانه‌ قطع درختی بیمار، دو درخت سالم را از ریشه بیرون آوردند و درخت بیمار را از نصفه بریدند. همچنین، درخت چناری بود که با وجود خشکیدن، مکان مناسبی برای زیست پرندگان بود و با قطع آن حدود ۱۵ گونه پرنده از دست رفت.» 

پارک‌‌شهر و گونه‌های مختلف پرندگان

«پارک‌شهر» قدیمی‌ترین پارک تهران است و با وجود اینکه در شلوغی مرکز شهر است، غنای گونه‌ای مناسبی دارد. رکنی می‌گوید: «این پارک در مسیر مهاجرتی شرق به غرب و شمال به جنوب قرار دارد و گونه‌های مختلف پرنده، حتی حواصیل و مرغ ماهی‌خوار، در آن دیده می‌شود. بعضی گونه‌ها مانند چرخ‌ریسک نیز بومی شده‌‌اند و تمام چرخه زندگی‌شان را در این پارک می‌گذرانند. اما این نگرانی وجود دارد که تغییراقلیم و خشکسالی‌های پی‌درپی به بافت این پارک آسیب بزند.»

پژوهش رکنی خبر از تهدید دیگری نیز می‌دهد؛ روباه‌هایی که به‌دلیل غذارسانی دستی اهلی شده‌‌اند، رفتاری مانند گربه‌ها پیدا کرده‌اند و به شکار جانوران موذی نمی‌پردازند. این رفتار جدید منجر به افزایش جمعیت جانوران موذی می‌شود و توازن زنجیره غذایی را بر هم می‌زند. گونه‌ دیگری که افزایش آن نگران‌کننده است، کلاغ‌ها، به‌ویژه کلاغ ابلق، است. این گونه مهاجم در رقابت با گونه‌های بومی می‌تواند آنها را از بین ببرد و آشیان بوم‌شناختی آنها را اشغال کند. 

رکنی بر پتانسیل بالای موزه‌ها در حفظ تنوع‌زیستی تأکید دارد و می‌گوید: «این وظیفه ما است که این گوناگونی را حفظ کنیم تا آیندگان ما بتوانند از این میراث زنده بهره ببرند.»