بادهای ۱۲۰روزه، دیگر بویی از آب ندارند، گردوخاکی که بر آسمان زابل سنگینی می‌کند، جای خنکای نسیم هامون را گرفته و زمین ترک‌خورده‌ سیستان‌وبلوچستان، چون آیینه‌ای از رنج مردمانش، هر روز فریاد تشنگی سر می‌دهد. در روستاهای منطقه، چاه‌ها خشکیده، دام‌ها تلف شده‌اند و بسیاری از خانوارها ناچار به مهاجرت شده‌اند و آنچه روزگاری بزرگ‌ترین تالاب آب شیرین فلات ایران بود، امروز به شوره‌زاری از نمک و ماسه بدل شده است.

در میانه این فاجعه اما پرونده حقابه ایران از رود هیرمند هنوز روی میز مذاکره خاک می‌خورد، درحالی‌که معاهده سال ۱۳۵۱ میان ایران و افغانستان به‌روشنی سهم ایران را مشخص کرده است؛ سالانه ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب که باید از مسیر هیرمند وارد خاک ایران شود. ولی نیم‌قرن پس از امضا، این معاهده بیشتر شبیه خاطره‌ای فراموش‌شده است تا پیمانی تاریخی!

طالبان در ظاهر خود را پایبند به توافقنامه می‌داند، اما در عمل آب را به ابزار چانه‌زنی سیاسی تبدیل کرده‌ و هر بار که ایران حقابه‌اش را می‌کند، پاسخ کابل تکراری است: «خشکسالی». با همین بهانه، درحالی‌که سدهای جدید بر مسیر رودخانه می‌سازند، آب را در پشت دیواره‌های بتنی محبوس کرده‌اند. افغانستان در طی سال‌های اخیر سدهای متعددی بر مسیر هیرمند ساخته است؛ از جمله سد کجکی که کنترل کامل آب را در دست طالبان قرار داده و درنتیجه، هر بار طرف افغانی با دست‌کاری در آمار، خود را بی‌تقصیر جلوه می‌دهد و تأسف‌بار آنکه ایران هم در این زمینه کوتاهی کرده و عملاً ابزار فنی لازم برای اثبات حق خود را در اختیار ندارد.

درواقع حاکمان افغانستان با گستاخی، مسئله‌ای انسانی و محیط‌زیستی را به ابزار امتیازگیری بدل کرده‌اند؛ رفتاری که نه نشانی از حسن همجواری دارد و نه آثاری از آداب سیاسی. در این میان، اگر از طالبان انتظار درک دیپلماتیک نمی‌رود، ولی از دستگاه دیپلماسی ایران انتظار عمل می‌رود؛ انتظاری که متأسفانه برآورده نشده است. وزارت امور خارجه سال‌هاست به «یادداشت اعتراضی» و «بیانیه‌های محتاطانه» بسنده کرده و هیچ اقدام مؤثر بین‌المللی برای الزام افغانستان به اجرای تعهداتش صورت نگرفته است. وزارت نیرو و سازمان محیط‌زیست نیز فقط در هیاهوی مطالبه‌گری رسانه‌ای فعال می‌شوند و بعد از مدتی همه‌چیز به فراموشی سپرده می‌شود.

طالبان می‌داند تهران در برابر بدعهدی‌شان اقدام قاطع انجام نمی‌دهد؛ نه صادرات سوخت محدود می‌شود، نه همکاری‌های مرزی تعلیق، نه فشار دیپلماتیک مؤثری اعمال می‌شود؛ این همان جایی است که انفعال ایران، گستاخی و وقاحت رفتار طرف مقابل را صدچندان کرده است.

حقابه هیرمند تنها مسئله آب نیست؛ مسئله حیثیت ملی است. خشکیدن هامون به‌معنای نابودی زیست‌بوم سیستان، ازبین‌رفتن کشاورزی و دامداری و درنهایت تهدید امنیت انسانی در منطقه است و طوفان‌های گردوغبار که حالا تا کرمان و خراسان می‌رسند، فقط پیامد یک بحران محیط‌زیستی نیستند، بلکه نشانه‌ یک شکست دیپلماتیک‌اند.

در این شرایط طالبان باید بدانند که آب ابزار باج‌گیری سیاسی نیست، اما این درک هنگامی حاصل می‌شود که ایران سیاستی قاطع و هوشمندانه در پیش گیرد. دیگر زمان دیپلماسی خنثی و گفت‌وگوهای بی‌نتیجه گذشته است و ایران باید براساس مفاد معاهده ۱۳۵۱ پرونده را رسماً به مراجع بین‌المللی ارجاع دهد و از ظرفیت حقوقی خود برای احقاق حق ملت استفاده کند؛ چراکه داده‌های ماهواره‌ای و مستندات علمی امروز به‌روشنی نشان می‌دهد طرف افغانی تعهدات خود را نقض کرده است.

در کنار پیگیری حقوقی، بازنگری در ظرفیت‌های داخلی نیز ضروری است؛ سازمان حفاظت محیط‌زیست نمی‌تواند در نقش تماشاچی مرگ هامون باقی بماند و باید از تمام ابزارهای حاکمیتی خود برای اثرگذاری در کنوانسیون‌ها و توافقنامه‌های منطقه‌ای بین‌المللی محیط‌زیستی بهره ببرد و هم‌زمان وزارت نیرو باید سامانه‌های نظارتی دقیق ایجاد کند و گزارش‌های شفاف به دستگاه‌های متولی ارائه دهد و در ادامه وزارت امور خارجه باید متوجه باشد که دیگر نمی‌توان با طالبان با زبان تعارف سخن گفت؛ احترام متقابل از موضع قدرت به‌دست می‌آید، نه از موضع انفعال.

درنهایت مسئله هیرمند آزمونی برای اراده سیاسی ایران است؛ یا دولت می‌تواند با اقتدار و پیگیری جدی، حق ملت خود را بگیرد، یا باید بپذیرد بی‌عملی‌اش به‌معنای همراهی با ظلم همسایه است؛ چون حقابه هیرمند لطف افغانستان نیست، حقی است ثبت‌شده در معاهده‌ای بین‌المللی.

اگر امروز از این حق دفاع نشود، فردا هیچ توافقی در مرزهای شرقی کشور ضمانت اجرایی نخواهد داشت و طالبان زبان منطق را زمانی خواهند فهمید که در برابر بدعهدی‌شان، اقتدار واقعی ایران را ببینند نه هیاهوی زودگذری در بیانیه‌ها!