نبود نظام نظارت صحیح بر عملکرد پلتفرم‌های آنلاین گردشگری، حالا نه‌فقط یک خلأ ساختاری، که زمینه‌ساز بروز خسارت‌های مالی برای کسب‌وکارهای کوچک شده است. کسب‌وکارهایی که بر مبنای اعتماد بر نهادهای ناظری که به یک کسب‌وکار در فضای آنلاین مجوز فعالیت می‌دهند، با این پلتفرم‌ها تعامل می‌کنند، اما پس از مدتی با خساراتی روبه‌رو می‌شوند که هیچ نهادی حاضر به توضیح درباره آن نیست. اتفاقی که برای ۲۲ اقامتگاه گردشگری افتاده است. اقامتگاه‌هایی که سایت شب بدون ارائه توضیحی هفت ماه است که مبالغ مربوط به رزرواسیون را به آنها پرداخت نکرده و در روزهای اخیر اعلام کرده است تا نیمه آبان‌ماه این مبلغ را تسویه خواهد کرد؛ اما اقامتگاه‌ها می‌گویند با این وضعیتی که در ماه‌های اخیر از این سایت دیده‌اند، چندان امیدی به این وعده ندارند. «یاور عبیری»، رئیس جامعه انجمن‌های حرفه‌ای اقامتگاه‌های بومگردی ایران، درباره مشکل پیش‌آمده برای اقامتگاه‌ها و سایت شب، به «پیام ما» می‌گوید: «برخی از این پلتفرم‌ها، بخشی از مجوزهای خود را از معاونت علمی ریاست‌جمهوری و سازمان نظام صنفی رایانه‌ای دریافت می‌کنند، ولی وقتی مشکلاتی پیش می‌آید، پاسخگویی مناسبی وجود ندارد. آخرین آمار نشان می‌دهد تاکنون ۲۲ اقامتگاه بیش از شش ماه است مطالبات خود را از این سایت دریافت نکرده‌اند.» او از پیگیری برای مذاکره با مدیران این پلتفرم و احقاق حقوق اقامتگاه‌ها می‌گوید و اینکه مدیران پلتفرم قول داده‌اند مشکل را به‌زودی حل کنند. اما مسئله اصلی این است که چه ضمانتی وجود دارد که این اتفاق برای پلتفرم‌های دیگر نیفتد؟ و اگر باز هم این مسئله تکرار شود، مرجع پاسخگو در این زمینه کدام نهاد است؟ نهادی که مجوز فعالیت صادر می‌کند یا نهادی که متولی گردشگری است؟

عبیری معتقد است: «وزارت میراث‌فرهنگی باید نظارت دقیق‌تری داشته باشد؛ زیرا این پلتفرم‌ها مجوز میراث‌فرهنگی هم دارند، اما متأسفانه نظارت دقیق و کافی صورت نمی‌گیرد. مگر درآمد بومگردی‌ها چقدر است که بخواهند پولشان را ندهند یا با تأخیر پرداخت کنند؟ بسیاری از بومگردی‌ها کاملاً متکی به همین درآمدها هستند و این تأخیرها خسارات جدی به آنها وارد می‌کند.» او درباره اینکه مدیران سایت شب گفته‌اند به‌دلیل مشکلات مالی شرکت این تأخیر چندماهه پیش آمده، می‌گوید: «نمی‌توانند بهانه کنند که به مشکل خورده‌اند؛ چون مبلغ مربوط به اقامتگاه را در لحظه رزرو از مسافر دریافت می‌کنند. این اصلاً قابل‌قبول نیست که هزینه را از مسافر بگیرند و بگویند ما نمی‌توانیم به اقامتگاه پرداخت کنیم. این مبالغ همگی قبل از ورود مسافر به اقامتگاه دریافت شده است. حالا ممکن است این مبلغ را صرف سرمایه‌گذاری یا کار دیگری کرده باشند، اما اقامتگاه نباید خسارتش را بدهد.» 

خسارت اقامتگاه‌ها، سکوت نهاد ناظر

«رسول مجیدی»، مدیر اقامتگاه بومگردی تیمره، یکی از ۲۲ اقامتگاهی است که در هفت ماه گذشته مبالغ رزرو خدماتش را از سایت شب دریافت نکرده، او در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید پلتفرم‌ها تمام مدارک هویتی و مستندات مربوط به فعالیت اقامتگاه و مجوزهای لازم را می‌گیرند، اما در قبال آن مستندات و مدارکی برای فعالیتشان به اقامتگاه‌ها ارائه نمی‌کنند: «در تمام این سال‌ها مبنای کار ما بر اعتماد بوده. چون این سایت‌ها مجوز فعالیت از نهادهای رسمی داشتند، ما هم اعتماد کردیم و هیچ قرارداد و مدارکی مطالبه نکردیم. فکر نمی‌کردیم این اتفاق بیفتد؛ چون این سایت‌ها سال‌هاست فعالیت می‌کنند و معتبر هستند.»

مجیدی درباره چگونگی همکاری با این پلتفرم‌ها می‌گوید: «آنها معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ درصد از مبلغی را که ما بابت اتاق دریافت می‌کنیم، به‌عنوان کمیسیون برمی‌دارند و مابقی را برای ما واریز می‌کنند. روند کار به این صورت است که مبلغ همان ابتدا و در زمان رزرو از مسافر دریافت می‌شود و روزی که مسافر وارد اقامتگاه می‌شود، با او تماس می‌گیرند اگر همه موارد مورد تأیید او بود، فردای آن روز، مبلغ برای ما واریز می‌شود. گاهی به‌دلایل مختلف ممکن است یک تا دو روز فاصله بیفتد. در زمان جنگ هم پیش آمد یک ماه و دو ماه سایت‌ها مبالغ را دیرتر واریز کردند. اما این سایت از دی و بهمن سال گذشته اعلام کرد به مشکل خورده و نمی‌تواند واریزی‌ها را به‌موقع انجام دهد. از فروردین تا امروز، یعنی حدود هفت ماه، مبلغ رزرو اقامتگاه ما را پرداخت نکرده‌اند. اقامتگاه‌های دیگر هم همین مشکل را دارند؛ برخی دو، سه، پنج و هفت ماه است که پولشان را دریافت نکرده‌اند.» مجیدی از پیگیری‌هایشان از وزارت میراث‌فرهنگی می‌گوید و اینکه به نتیجه‌ای نرسیده‌اند. سایت شب هم که قرار بود معوقات را تا آخر شهریور تسویه کند، حالا اعلام کرده است تا نیمه آبان این مبالغ را واریز خواهد کرد: «وزارت میراث‌فرهنگی هیچ نظارتی روی این سایت‌ها ندارد. مسئله این است که مهمان مبلغ را به حساب پلتفرم‌ها واریز می‌کند و اگر پلتفرم مبلغ را به میزبان پرداخت نکند، مرجعی برای پیگیری وجود ندارد.»

مجیدی می‌گوید: «ما از همکاری با این سایت‌ها راضی بودیم؛ آنها روزانه برای ما مهمان می‌فرستادند و ۱۰ تا ۲۰ درصد کمیسیون برمی‌داشتند. راه‌اندازی و نگهداری سایت شخصی برای یک اقامتگاه کوچک هزینه‌بر است و اینکه پلتفرمی این کار را انجام دهد و کمیسیون بگیرد، گزینه بهتری است. اما حالا با مشکل به‌وجودآمده تنها کاری که از دستمان برآمد، این بود که دیگر درخواست رزرو مهمانان از سایت شب را تأیید نکنیم و این آگاهی را به مسافران بدهیم که دیگر از این سایت رزرو انجام ندهند. اما بهتر است وزارت میراث‌فرهنگی این موضوع را پیگیری کند تا این اتفاق تکرار نشود.» او از اعتراض جمعی اقامتگاه‌ها در شبکه‌های اجتماعی به تخلف سایت شب می‌گوید و اینکه هدف اصلی آنها این است که میراث‌فرهنگی نظارت دقیق و کنترل بیشتری بر این فعالیت‌ها داشته باشد. به‌گفته مجیدی، بسیاری از این پلتفرم‌ها فقط مجوز سایت دریافت کرده‌اند و فعالیت گسترده‌ای هم در سطح کشور دارند، اما نظارتی بر فعالیت آنها نمی‌شود و در زمان بروز مشکل الزامی برای پاسخگویی نمی‌بینند.  

اقامتگاه‌های بومگردی، همین حالا هم بعد از ماه‌ها بحران و آسیب، با سختی سر پا مانده‌اند. در چنین شرایطی، معوق ماندن درآمدشان از سوی پلتفرم‌هایی که گردش مالی میلیاردی دارند، نه‌تنها منصفانه نیست، بلکه فشار مضاعفی به آنها وارد می‌کند. هیچ تضمینی وجود ندارد که این اتفاق برای پلتفرم‌های دیگر تکرار نشود. تا وقتی نظارتی بر عملکرد این پلتفرم‌ها وجود نداشته باشد، چنین اتفاقاتی بدون شک تکرار خواهد شد و کسی هم پاسخگو نخواهد بود. در این میان، کسب‌وکارهای کوچک باید هزینه این نبود نظارت و تعهد نهادهای ناظر بر موضوع خدمات گردشگری را بپردازند و پلتفرم‌ها بدون نگرانی از عواقب این بی‌مبالاتی‌ها، به کارشان ادامه می‌دهند. در چنین شرایطی آنچه باید مورد تأکید قرار گیرد، لزوم نظارت بر بخش‌هایی است که به‌نظر می‌رسد هنوز فعالیتشان در ساختارهای رسمی جایگاه شفافی ندارد و همین موضوع خلأهای جدی ایجاد کرده و درنتیجه راه را برای هر تخلف و سوءاستفاده‌ای باز گذاشته است.

پ.ن: تلاش ما برای گفت‌وگو با مدیر نظارت و ارزیابی خدمات گردشگری وزارت میراث‌فرهنگی و همچنین مدیران سایت شب برای ارائه توضیحات تکمیلی درباره موضوع این گزارش بی‌نتیجه ماند.