«قاین شهری بزرگ و حصین است و گرد شهرستان خندقی دارد و مسجد آدینه به شهرستان اندر است و آنجاکه مقصوره است، طاقی عظیم بزرگ است؛ چنان‌که در خراسان از آن بزرگ‌تر ندیدم و آن طاق نه درخور آن مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است.» این بخشی از توصیف ناصرخسرو از شهر قدیم قاین است. شهری که بعد از این توصیفات بارها بر اثر زلزله تخریب شد. حالا از آن طاق عظیم چیزی باقی نمانده و از عمارت‌هایی که سقف‌های گنبدی داشتند هم خبری نیست.

هر چند بسیاری از مدیران شهری و میراث‌فرهنگی در دو دهه گذشته آن‌گونه‌که باید به این میراث ارزشمند بها نداده‌اند و آن را ارج نگذاشته‌اند، اما گویا حفاران غیرمجاز و سوداگران؛ خوب به ارزش میراثی که در این شهر مدفون است، آگاه‌اند که رنج و مشقت حفر تونلی تا زیر میدان شهر را به جان خریدند تا این میراث را به تاراج ببرند.

شهرداری از لزوم اجرای طرح جامع می‌گوید و میراث‌فرهنگی از نبود اعتبارات برای ادامه کاوش‌ها و حفاظت‌های لازم بعد از آن. همه اینها درحالی‌است که قاین می‌توانست با تکیه بر همین آثار و روایت پنهان در آنها، تبدیل به یک سایت موزه بزرگ تاریخی برای معرفی بخشی از تاریخ خراسان بزرگ شود.

قاینی که می‌توانست باشد

«مسعود صمدی»، دوستدار میراث‌فرهنگی و عضو مجمع سمن‌های قاین، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره وضعیت موجود شهر قدیم قاین می‌گوید: «در دهه ۸۰ نخستین اقدامات اجرایی در محدوده‌ای که امروزه با عنوان «شهر قدیم قاین» شناخته می‌شود، آغاز شد. در این محدوده یک تپه تاریخی قرار دارد که در گذشته به نام «تپه‌ شاهزاده حسین» معروف بود. شهرداری در آن زمان طرح احداث بلواری را دنبال می‌کرد که قرار بود آرامگاه بزرگمهر و ابوالمفاخر را به یکدیگر متصل کند و در ادامه، این مسیر به مسجد جامع قاین منتهی شود تا یک محور گردشگری در شهر شکل بگیرد.» در سال‌های بعد بلواری درست از قلب این محوطه که توسط باستان‌شناسان کاوش شده بود، عبور کرد. هر چند پس از انجام بخشی از کار میراث‌فرهنگی پروژه را به‌دلیل نقض ضوابط عرصه و حریم اثر متوقف کرد، اما در تمام این سال‌ها سایه طرح جامع شهری -که هرگز مورد بازنگری قرار نگرفت- بر سر شهر قدیم قاین سنگینی می‌کند.

صمدی درباره حفاظت از این محوطه می‌گوید: «پس از انجام کاوش‌ها، قرار بود اداره میراث‌فرهنگی با تخصیص اعتبار، اراضی را تملک و حفاظت لازم را انجام دهد. اما اقدام مؤثری برای تملک اراضی و ادامه کاوش‌ها انجام نشد.» حالا همین مسئله تبدیل به چالشی جدی در قاین شده است: «به‌جای حفاظت، دور محوطه شهر قدیم حصار کشیدند، خیابان احداث کردند و این محوطه به‌شکل یک تپه خاکی وسط یک میدان باقی ماند. در این فرایند، تمامی گمانه‌زنی‌ها و آثار معماری که در کاوش‌ها شناسایی شده بودند، توسط ماشین‌آلات راه‌سازی تخریب و با آسفالت پوشانده شد. در حال حاضر، تنها یک فنس دور محوطه کشیده شده و سقف موقت فلزی روی آن قرار داده‌اند و هیچ‌گونه حفاظت جدی از این اثر تاریخی انجام نمی‌شود.» حالا دو سال است که تیم مدیریت شهری جدید، دوباره پروژه خیابان‌کشی در این محدوده را دنبال می‌کند. درحالی‌که کاوش‌ها در این محدوده به‌زعم باستان‌شناسان باید ادامه پیدا کند. حالا خیابان‌ دور تپه تاریخی جدول‌گذاری و نورپردازی شده، اما خودِ تپه در معرض نابودی است.

نشانی از بافت تاریخی نمانده است

صمدی درباره وضعیت بافت تاریخی شهر می‌گوید: «حدود بیست سال پیش، در مجاورت محل کشف شهر قدیم، خانه‌های گنبدی و بافت تاریخی بسیار ارزشمندی وجود داشت که همگی تخریب شده‌اند. در سال‌های گذشته، در حفاری‌هایی که توسط اداره آب‌وفاضلاب یا شرکت مخابرات در محدوده مسجد جامع و بافت قدیمی انجام شده، بارها شاهد کشف دیوارهای گلی و سنگی و بقایای معماری تاریخی بوده‌ایم. اگر این عملیات تحت نظارت باستان‌شناسان انجام می‌شد، قطعاً می‌توانست مشخص کند این آثار متعلق به چه دوره‌ای هستند. در حاشیه خیابانی هم که شهرداری در حریم اثر احداث کرد، فونداسیون و پایه‌ بناهای تاریخی به‌وضوح قابل‌مشاهده بود، حتی تونل‌های زیرزمینی کشف شدند. اما بدون هیچ بررسی یا مستندسازی، توسط ماشین‌های راه‌سازی با خاک پر شد و با غلتک صاف شدند.» او از اتفاقی که چند سال پیش در پی غفلت مدیران و رها کردن میراث‌فرهنگی شهر افتاد، می‌گوید: «گروهی از حفاران غیرمجاز که به‌نظر می‌رسید اطلاعاتی درباره آثار این منطقه دارند، در یکی از خانه‌های هم‌جوار محوطه ساکن شدند و با حفر تونلی به یک بخش از محوطه تاریخی رسیدند و آثاری هم کشف کردند.»

چه کسانی از توقف کاوش‌ها و تخریب تاریخ سود می‌برند؟

صمدی به‌عنوان یکی از شهروندان قاین می‌گوید: «اجرای طرح جامع شهر برای مردم چندان دغدغه نیست، کسانی نگران هستند که با رانت اقدام به خرید زمین در مسیر کمربندی کرده‌اند. اگر این منطقه به‌عنوان یک اثر تاریخی کاوش و ثبت ملی شود، زمین‌های آنها ممکن است در حریم اثر قرار گیرد و ارزش خود را از دست بدهد. به همین دلیل، تلاش می‌کنند افکار عمومی را با خود همراه کنند و مانع انجام کاوش‌ها شوند. درحالی‌که اگر مردم بدانند چه میراثی زیر پایشان مدفون است، قطعاً از حفاظت آن حمایت می‌کنند.»

طرح جامع پیش از کاوش‌ها تصویب شده است

«جواد باستانی»، شهردار قاین، درباره تخلفات در حریم اثر تاریخی ثبت‌ملی‌شده شهر قدیم، تأکید می‌کند پیش از آنکه در این منطقه آثار تاریخی کشف شود، طرح جامع شهر قاین به تصویب رسیده بود. اداره‌کل میراث‌فرهنگی خراسان‌جنوبی خواهان بازنگری در طرح جامع شده، اما شهرداری توجهی به این درخواست ندارد. باستانی در این رابطه می‌گوید: «اگر هم قرار باشد بازنگری‌ در طرح جامع صورت گیرد، باز باید در چارچوب همان طرح جامع پیش برویم. اما تعیین ضوابط حریم اثر تاریخی توسط میراث‌فرهنگی مانع اجرای این طرح شده است. این طرح سال‌هاست متوقف مانده و مسیر کمربندی که باید ترافیک داخل شهر را کاهش می‌داد، نیمه‌کاره رها شده؛ چون میراث اجازه ادامه پروژه را نمی‌دهد. درحالی‌که ما برای ساخت کمربندی اصلاً کاری با آثار تاریخی نداریم، حفاری نمی‌کنیم، فقط بتن‌ریزی روی سطح انجام می‌دهیم.» شاید لازم باشد پیش از هر چیز آگاهی مدیران شهری از اهمیت و چگونگی حفاظت از آثار تاریخی افزایش پیدا کند.

میراث زمین‌های حریم شهر قدیم را تعیین تکلیف کند

«محمدرضا قرایی»، رئیس شورای شهر قاین، با اشاره به اینکه موضوع زمین‌های قرار گرفته در حریم شهر قدیم به‌کرات در جلسات شورا مطرح می‌شود، می‌گوید: «میراث‌فرهنگی باید پهنه‌هایی را که به‌عنوان حریم تعیین کرده است، تعیین‌تکلیف کند. ۶۰ هکتار از زمین‌های شهر را به‌عنوان حریم اثر تاریخی مشخص و عملاً قفل کرده‌اند. هیچ‌کس نمی‌تواند در آنها کاری انجام دهد، فقط می‌گویند حریم اثر تاریخی است.» او در پاسخ به این سؤال که مدیریت شهری اقدام به خیابان‌کشی در حریم این اثر کرده و چندان به ضوابط حریم پایبند نبوده، می‌گوید: «بله، خیابان از محدوده اثر عبور کرده، اما در طرح جامع شهر این خیابان پیش‌بینی شده بود و شهرداری هم بر همان اساس آن را احداث کرده است. می‌گویند اگر ماشین از اینجا عبور کند، آثار زیر زمین تخریب می‌شود. خب مردم چه باید بکنند؟» قرایی با اشاره به اینکه دو دهه است که این محوطه به حال خود رها شده و اقدامی برای آن انجام نمی‌شود، می‌گوید: «بیست سال پیش بررسی شده و مشخص شده که زیر زمین، آثاری وجود دارد. اما وقتی از کنار این زمین‌ها عبور می‌کنید، فقط یک تپه خاکی می‌بینید که دور آن را فنس کشیده‌اند. اگر کسی به شما توضیح ندهد، اصلاً نمی‌دانید آنجا چه چیزی است. اگر واقعاً اینجا آثار تاریخی دارد و زیر خاک مدفون است، خب بیایند کاوش کنند، آثار را بیرون بیاورند، زمین‌های اطراف را تعیین‌تکلیف کنند. می‌گویند اینجا یک مسجد تاریخی وجود دارد. اما من که پنجاه سال است در این شهر زندگی می‌کنم، تابه‌حال چیزی ندیده‌ام. این چه فایده‌ای دارد؟» حالا ماجرای مطالبات مردم به استانداری رسیده و به‌گفته قرایی استاندار قول پیگیری داده است.

بخشی از املاک حریم شهر قدیم قاین، سند ندارند
«علی شریعتی‌منش»، معاون میراث‌فرهنگی خراسان‌جنوبی، درباره اینکه چرا میراث‌فرهنگی در این دو دهه اقدام به آزادسازی حریم اثر نکرده‌، می‌گوید: «از ۶۰ هکتار حریم اثر، بخش مهمی اراضی کشاورزی است و اجازه ساخت‌وساز و تغییر کاربری در این زمین‌ها داده نمی‌شود؛ نه به‌دلیل ضوابط میراث بلکه به‌دلیل قوانین جهادکشاورزی. یک محدوده کوچک ۱۵ تا ۲۰ هکتاری مسئله ایجاد کرده که نزدیک مسجد شامل چند ملک با کاربری مسکونی، گردشگری و پذیرایی است. ما برای اینکه مشکل مردم حل شود، اقداماتی انجام دادیم تا ملکشان را خریداری کنیم و حریم آزاد شود، اما تابه‌حال موفق نشده‌ایم. به‌دلیل اینکه تعدادی از این ملک‌ها سند ندارند و قولنامه‌ای هستند و آنها که سند دارند هم حاضر نیستند با قیمت اعلام‌شده توسط کارشناس رسمی دادگستری ملکشان را واگذار کنند.» او معتقد است مشکل این افراد تنها با دادن زمین معوض حل می‌شود. شریعتی‌منش درباره موضوع بازنگری در حریم که شهرداری به‌نقل از میراث مطرح کرده است، می‌گوید: «ما در اداره‌کل میراث استان اختیاری نداریم که بخواهیم حریم را کوچک یا بزرگ کنیم. این موضوع باید در شورای فنی میراث‌فرهنگی بررسی شود. اگر قرار است محدودیت‌ها برداشته شود، این شورا تصمیم‌گیرنده است.»

معاون میراث‌فرهنگی خراسان‌جنوبی درباره بازنگری در طرح جامع شهری هم می‌گوید: «طرح جامع شهری قبل از ثبت ملی این محوطه، تصویب شده. کاربری‌های تعیین‌شده مربوط به پیش از ثبت است. ما درخواست بازنگری در طرح جامع را داده‌ایم؛ چون وقتی در حریم اثر امکان ساخت‌وساز نیست، کاربری جهانگردی و گردشگری یا تجاری چه معنایی دارد؟ تمام اینها نیاز به گودبرداری دارد و گودبرداری در این محدوده به لایه‌های تاریخی آسیب می‌زند. ما در برخی گمانه‌زنی‌هایی که در حریم این اثر داشتیم، در عمق شش‌متری به آثار تاریخی رسیده‌ایم. چطور می‌شود مجوز حفاری برای ساخت یک ساختمان چندطبقه را در این محدوده صادر کنیم. ضمن اینکه وقتی سازه‌ای کنار یک بلوار ساخته شود، صرف جدول‌گذاری و آسفالت‌ریزی نیست. برق، آب، گاز، خدمات، آتش‌نشانی و سایر تأسیسات شهری باید ایجاد شوند. اگر ما مجوز جدول‌بندی را بدهیم، باید تمام مجوزهای بعدی را هم صادر کنیم و همه اینها به آثاری که هنوز کاوش نشده‌اند، آسیب می‌زند.» معاون میراث‌فرهنگی خراسان‌جنوبی درباره اینکه آیا برنامه‌ای برای کاوش‌های جدید در این منطقه دارند یا خیر پاسخ قابل‌تأملی می‌دهد: «اگر قرار باشد کاوش جدید انجام شود، این مشکل گسترده‌تر می‌شود. چون هر چقدر کاوش‌ها گسترده‌تر شود، حریم وسیع‌تری هم برای آن تعیین می‌شود. به این شکل، زمین یا ملک افراد بیشتری در محدوده حریم اثر قرار می‌گیرد. ضمن اینکه باید برنامه‌ای برای بعد از کاوش و حفاظت از کشفیات آن داشته باشیم؛ اینکه صرفاً کاوش کنیم و برای بعد از آن برنامه نداشته باشیم، بیشتر آسیب می‌زند.»

 با وجود اینکه میراث‌فرهنگی استان از ایستادگی برای حفظ این محوطه می‌گوید، اما شرایط حفاظت و معرفی چندان مطلوب نیست. محوطه‌ای رهاشده در میان یک میدان که هیچ اقدام حفاظتی برای آن انجام نشده و مردم شهر تعبیر «یک تپه خاکی» را برای این محوطه که از منظر تاریخی اهمیت بسیاری دارد، به‌کار می‌برند و همین نشان می‌دهد در معرفی اهمیت این آثار کار چندان اثرگذاری انجام نشده است.

پایگاه پژوهشی شهر قاین تصویب شد، تشکیل نشد

«حسین عباس‌زاده»، مدیرکل اسبق میراث‌فرهنگی خراسان‌جنوبی که کاوش‌های انجام‌شده در شهر قدیم قاین در دوران مدیریت او انجام شد، درباره اقداماتی که بی‌نتیجه مانده است، می‌گوید: «در سال ۱۳۸۶ از هیئت وزیران مصوبه‌ تشکیل «پایگاه پژوهشی شهر تاریخی قاین» را گرفتیم تا فعالیت‌های پژوهشی در این محدوده به‌شکل سازمان‌یافته و رسمی دنبال شود. هدف پایگاه این بود که کارهای پژوهشی مربوط به شهر تاریخی قاین را تحت پوشش قرار دهد و علاوه‌برآن، مرجعی قانونی و تخصصی باشد تا بتواند در زمینه حفاظت از اثر تاریخی، پاسخگوی مردم و مسئولان شهری باشد. اما متأسفانه، بعد از انتقال من به مشهد، پایگاه تشکیل نشد و بلاتکلیف باقی ماند.» او با مرور اتفاقاتی که در دهه ۸۰ برای شهر قدیم قاین افتاد، می‌گوید: «در آن زمان، قرار بود براساس تفاهم‌نامه‌ای که میان ما و شهرداری وجود داشت، کارها به‌صورت مشترک انجام شود. همکاری خوبی با شهرداری و شورای شهر داشتیم؛ هم کارهای پژوهشی به‌خوبی پیش می‌رفت، هم در زمینه تملک اراضی فعالیت مؤثری صورت گرفت. شهرداری بخش زیادی از زمین‌ها را خرید و مالکیت آنها از مردم به شهرداری منتقل شد. اما بعدازآن، به‌تدریج ارتباطات ضعیف شد و همکاری‌ها میان شهرداری و اداره‌کل میراث‌فرهنگی، آن‌طورکه باید و شاید، ادامه پیدا نکرد. این اتفاق، درنهایت به ضرر مردم تمام شد.» عباس‌زاده معتقد است شهرداری دستش باز است و اگر اراده کند، می‌تواند همراهی کند؛ البته به شرط اینکه اداره میراث‌فرهنگی هم توجه بیشتری نشان دهد. «در حال حاضر، میراث‌فرهنگی عملاً منطقه را رها کرده و صرفاً یک حفاظت حداقلی انجام می‌دهد. آنچه از کاوش‌ها به‌دست‌ آمده است، مثل گچ‌بری‌های تاریخی و کتیبه‌ای متعلق به نیمه قرن ششم هجری، باید حفاظت شوند. به‌نظر من، وضعیت فعلی حفاظت بسیار ضعیف است و مدیریت کارآمدی هم وجود ندارد.» به باور او گفت‌وگو و تعامل مسئولان شهری و میراث‌فرهنگی و حمایت دولت می‌تواند به‌سادگی مشکل مردمی را که در این محدوده سرمایه و دارایی‌شان را در خطر می‌بینند، حل کند.

امروز شهر قدیم قاین، نه‌فقط قربانی بی‌تدبیری مسئولان شهری و میراث‌فرهنگی، که بازتابی از سیاستگذاری‌های معیوب در مدیریت آثار تاریخی کشور است. جایی که تاریخ زیر آسفالت دفن می‌شود و آینده، در سایه بی‌تفاوتی، به فراموشی سپرده می‌شود. قاین می‌توانست به نمونه‌ای موفق از کشف و احیای هویت شهری تاریخی بدل شود؛ اما فعلاً، فقط تپه‌ای خاکی وسط یک میدان است.