نهم شهریور روز ملی یوز امسال نسبت به سال‌های گذشته با استقبال گسترده‌تری مواجه شد،‌ اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان تور مطبوعاتی به اصلی‌ترین زیستگاه زادآور این گونه، یعنی پارک ملی توران، برگزار کرد تا فعالان رسانه فعالیت‌های انجام‌شده در سایت تکثیر در اسارت و ایمن‌سازی جاده عباس‌آباد را از نزدیک مشاهده کنند. همچنین در نشست خبری، خبرنگاران پرسش‌هایشان را با «سعید یوسف‌پور» مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان سمنان، «باقر نظامی» مدیر ملی پروژه یوزپلنگ آسیایی و زیست‌بوم‌های مرتبط، «مجید عجمی» رئیس پارک ملی توران و «علی شمس» مدیر سایت تکثیر در اسارت مطرح کردند. در خراسان‌شمالی هم برنامه‌هایی برای بازدید «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، جریان داشت و گزارشی درباره فعالیت‌های پنج‌ساله برای احیای پناهگاه حیات‌وحش میاندشت منتشر شد. بااین‌حال، عصر یکشنبه نهم شهریور، یعنی روز ملی یوز، فیلمی ابتدا در صفحه اینستاگرام یک محیطبان و بعد در پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان حفاظت محیط‌زیست قرار گرفت که توجه‌ها را از زیستگاه‌های شمالی یوز به‌سمت جنوب و خراسان‌جنوبی برد؛‌ مشاهده دو فرد یوز در پناهگاه حیات‌وحش نایبندان! پرسش و مطالبه‌هایی بعد از این مشاهده مطرح شده است؛ آیا آنها دو فرد جدید هستند؟ وضعیت حفاظتی در نایبندان چطور است؟ و پایش آن در چه مرحله‌ای است؟

«پناهگاه حیات‌وحش نایبندان چندسالی بود که پایش نمی‌شد. با حمایت معاون محیط طبیعی قرار است با به‌کارگیری دوربین‌های تله‌ای،‌ محیطبان، همکاران بازنشسته‌، علاقه‌مندان به طبیعت و تشکل‌های محیط‌زیستی پایش‌ها را انجام دهیمو مناطق مهم را دوربین‌گذاری کنیم.» اینها گفته‌های علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان خراسان‌جنوبی است. به‌گفته او، در خردادماه امسال نیز گزارش‌هایی توسط محیطبانان و همیاران برای مشاهده ردپای یوز دریافت شده بود؛ منتها به‌دلیل نگرفتن تأیید نهایی این موضوع را رسانه‌ای نکردند. آنها دست نگه‌داشتند تا هشتم شهریور که بالاخره دو یوز در قاب دوربین همیاران و محیطبانان  قرار گرفتند و توانستند از آنها تصویربرداری کنند، فیلم تهیه‌شده گرچه کیفیت خوبی نداشت، اما وقتی پای ثبت مجدد گونه‌ای مانند یوز در یکی از زیستگاه‌ها پس از چندین سال مطرح باشد،‌ کیفیت فیلم اهمیتش را از دست می‌دهد. همین فیلم بی‌کیفیت در این روزها عاملی شده برای درخواست پایش بیشتر برای به‌دست‌آوردن تصاویر بهتر و اطلاعات گسترده‌تر از این منطقه و یوزها!

خانی می‌گوید ثبت دو فرد یوز در پناهگاه حیات‌وحش نایبندان آنها را امیدوار کرده تا با جدیت بیشتری پروژه نصب دوربین‌های تله‌ای در مناطق مختلف این پناهگاه حیات‌وحش را راه بیندازند و بتوانند به اطلاعات دقیق‌تری برسند. به‌علاوه، مشخص شود که این یوزها از پارک ملی‌ توران به نایبندان آمده‌اند یا خیر. «تشخیص نهایی درباره این یوزها در گرو ثبت تصاویر واضح‌تر از این یوزهاست. اینکه آنها از خارتوران به نایبندان آمده‌اند یا جمعیت‌های جدا هستند که در این پناهگاه زیست می‌کنند.»

به‌گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان خراسان‌جنوبی، ۳۰ دوربین تله‌ای در منطقه فعال است. در کنار آن، پایش فیزیکی نیز توسط محیطبانان و قرق‌بانان انجام می‌شود؛ اما آنها برای پایش دقیق‌تر نیازمند حمایت‌های بیشتر و جذب نیروی حفاظتی هستند. «پناهگاه حیات‌وحش نایبندان بزرگترین پناهگاه حیات‌وحش ایران با یک‌ونیم میلیون هکتار مساحت است. ما در حاضر تنها شش محیطبان و شش همیار داریم. همیارها در تمام طول سال در این منطقه فعالیت حفاظتی انجام نمی‌دهند. امیدواریم با پیگیری‌های سازمان مرکزی و حمایت مسئولان استانی بتوانیم محیطبان بیشتری را جذب و از این زیستگاه ارزشمند و مهم خراسان‌جنوبی و ایران حفاظت کنیم.»

شش نیروی محیطبان برای حفاظت از یک عرصه یک‌ونیم میلیون هکتاری که باید در دو شیفت تقسیم شوند‌، وضعیت سخت حفاظت در نایبندان را نشان می‌‌دهند. همین موضوع سبب شده است تنها یک پاسگاه محیطبانی فعال در منطقه وجود داشته باشد و پاسگاه دوم هم به‌صورت مقطعی مورد استفاده قرار گیرد. «هر چقدر امکانات و تجهیزات و نیروی بیشتری داشته باشیم، به‌تبع آن، پایش‌های ما هم دقیق‌تر خواهد بود و در کنار آن محدوده‌های گسترده‌تری را هم می‌توانیم پوشش دهیم.»

پایش، راهی برای یافتن پاسخ پرسش‌ها درباره یوزهای نایبندان

علی رنجبران، حفاظتگر، مشاهده این دو یوز را در پناهگاه حیات‌وحش نایبندان  خبری خوب می‌داند، اما درباره اینکه بتوان این مشاهده را به‌معنای احیای جمعیت دانست، تردید دارد. «در یک‌ونیم سال گذشته در منطقه جنوب‌شرق پارک ملی توران و در حد فاصل این منطقه با پناهگاه حیات‌وحش نایبندان یوزها دیده شده بودند. ما خبر دیده‌شدن دو یوز را چندمرتبه در محدوده شهرستان بردسکن،‌ در نزدیکی منطقه درونه و منطقه عشق‌آباد داشته‌ایم. آیا این به این معنا است که این مناطق همه یوز دارند؟! دیده‌شدن یوز با وجود جمعیت زادآور یوز تفاوت دارد.»

مطالعات انجام‌شده تردد یوزها بین توران و پناهگاه حیات‌وحش نایبندان را مستند کرده‌اند. بااین‌حال به‌گفته این حفاظتگر، برای سال‌ها اثری از یوز در نایبندان دیده نشده بود. «محتمل است با یوزهایی طرف باشیم که از این منطقه به توران رفته‌اند. دلیل این امر هم می‌تواند کمبود طعمه برای پشتیبانی از همه زاده‌های جدید، پراکنش در میان‌برهای تاریخی جابه‌جایی و یا دور شدن تا سرحد‌های زیستگاه تاریخی برای پرهیز از درون‌آمیزی و… باشد. جمعیت یوزهای توران به‌لحاظ خانوادگی به‌هم نزدیک هستند که آنها را آسیب‌پذیر می‌کند.»

این جابه‌جایی می‌تواند به شکل‌گیری جمعیت پایداری در نایبندان منجر شود؟ پاسخ این پرسش هم از نظر رنجبران مشخص نیست. «ما نمی‌دانیم یوزهایی که از توران خارج می‌شوند، در مسیرشان به نایبندان و… چه اتفاقی برایشان می‌افتد. در این مسیر پایشی انجام نمی‌شود.»

گرچه در این سال‌ها مردم بیشتر با یوزها آشنا شده‌اند و با استفاده از دوربین‌های تلفن همراه‌شان از آنها عکس و فیلم می‌گیرند و جابه‌جایی‌ها را ثبت می‌کنند، اما از نظر این حفاظتگر، این داده‌ها نمی‌تواند جای پایش را بگیرد و اطلاعات دقیقی از آنها استخراج شود. «اطلاعات ما درباره مسیر تردد یوزها دقیق نیست،‌ درحالی‌که این گونه در شرایطی قرار دارد که باید برای امنیت کل مسیر کریدور تلاش کنیم. بهعلاوه، نه‌تنها کیفیت زیستگاه‌ها بلکه مناطق آزاد مسیر جابه‌جایی را هم بهبود دهیم. اگر این یوزها در نایبندان امنیت،‌ طعمه و آب کافی داشته باشند، می‌توان به احیای جمعیت در این منطقه امیدوار بود و ثبت این مشاهده را خبر بسیار خوبی دانست؛ اما متأسفانه در این پناهگاه حیات‌وحش با کمبود شدید نیروی محیطبانی مواجه‌ایم.»

به‌گفته رنجبران، نایبندان برای سال‌ها مورد بی‌توجهی قرار گرفته و جمعیت طعمه‌های دشتی مانند جبیر احتمالاً با کاهش مواجه شده است. این احتمالات ازآن‌روست که باید پایش‌های بیشتری در این منطقه صورت گیرد. «ما باید جنوب‌شرق توران و شمال‌غرب نایبندان را بیشتر جدی بگیریم. جمعیت یوزهای ما به‌اندازه‌ای کم است که باید تک‌تک آنها را دنبال کنیم. اینجاست که حفاظتگران اهمیت پیدا می‌کنند، آنها کسانی هستند که می‌توانند با مردم محلی ارتباط بگیرند و با انواع شیوه‌های پایش، سرنوشت تک‌تک افراد را تعقیب کنند. اما متأسفانه هیچ‌کدام از این کارها انجام نمی‌شود. تنها خبرهایی درباره یوز می‌شنویم‌، یوزهایی که نمی‌توانیم از سرنوشتشان مطمئن شویم.»

زیستگاه‌های جنوبی یوز نیازمند حفاظت ویژه

حامد ابوالقاسمی، حفاظتگر و دبیر انجمن حفاظتگاه‌های خصوصی حیات‌وحش، اهمیت این مشاهده را ازآن‌رو می‌‌داند که بسیاری از فرضیاتی که امروز براساس آن برنامه‌ریزی حفاظتی یوز انجام شده و تمرکزهای حفاظتی را شکل می‌دهد، تغییر می‌دهد. «متخصصان حفاظت از یوز در طول سال‌های قبل اعلام کردند گرچه مشاهدات در زیستگاه‌های جنوبی یوز کم شده، اما این دلیل نمی‌شود که پایش و حفاظت در این زیستگاه‌ها کنار گذاشته شود.»

به‌گفته این حفاظتگر، برای سال‌ها حفاظت درخور از زیستگاه‌های جنوبی یوز یعنی استان‌‌های خراسان‌جنوبی و یزد رها شده است. بسیاری از آنها نیروهای حفاظتی‌‌شان را از دست داده‌اند و جمعیت طعمه‌ها و تجهیزات هم در برخی از آنها به‌شدت کاهش یافته است. «این زیستگاه‌ها به‌واسطه آنکه عکس یوز در آنها ثبت نشد و در نظر، اهمیت سابق را نداشتند، رها شدند. بااین‌حال، همواره گفته شده که پایش علمی و منظم، اساس و نیاز حفاظت است؛ چون به شما اطلاعاتی می‌دهد که براساس آن می‌‌توانید برنامه‌ریزی و سنجش عملکرد داشته باشید. مشاهده یوز در نایبندان بار دیگر یادآوری می‌کند که ما با یک گونه نادر با جمعیت اندک و بسیار پنهانکار مواجه‌ایم. اینکه یک یا چند سال مشاهده‌ای از یوز در یک محدوده ثبت نمی‌شود،‌ توجیهی برای رها کردن آن زیستگاه نیست و ممکن است از خطای عملکرد ما باشد.»

ابوالقاسمی تأکید دارد تمام زیستگاه‌های یوز باید با اولویت‌بندی مناسب پایش شوند، زیستگاه‌های زادآور فعلی مانند توران و محدوده حفاظت مشارکتی یوزکنام گرچه توجه بیشتری را می‌طلبند، اما این به‌معنای بی‌توجهی به سایر زیستگاه‌ها نیست. «متأسفانه در ایران همان زیستگاه‌ زادآور یعنی پارک ملی توران هم چندان مورد توجه نیست. در این منطقه، حفاظت درخور شرایط فعلی یوز انجام نمی‌‌شود. حتی کار معمول محیطبانی هم به‌دلایل مختلف مانند اختصاص ندادن نیرو و تجهیزات با مشکل مواجه است. به‌این‌ترتیب، حفاظت از یک گونه به‌شدت در معرض خطر انقراض در همین زیستگاه زادآور هم با اماواگرهای فراوان همراه است.»

اهمیت این مشاهده از نظر این حفاظتگر این است که ما را امیدوار می‌کند یوزها همچنان گستره وسیع‌تری را به‌عنوان زیستگاه امن استفاده می‌کنند و همین موضوع احتمالاً می‌تواند به حفظ حداقلی تنوع ژنتیکی آنها کمک کند. «باید حفاظت در پناهگاه حیات‌وحش نایبندان تقویت و از حفاظت حداقلی فراتر برود. در نایبندان تا چندی پیش حداقل‌های حفاظت از زیستگاه هم موجود نبود، این عرصه یک‌ونیم میلیون هکتاری تنها با شش نیروی محیطبانی حفاظت می‌شد،‌ تجهیزات ‌آن هم حداقلی بود که حضور مدیرکل جدید استان برای رفع این کسری‌ها امیدواری ایجاد کرد. اگر می‌خواهیم از یوز و زیستگاه آن در این پناهگاه حیات‌وحش حفاظت کنیم، نیازمند نیروی انسانی،‌ تجهیزات‌، مشارکت مردم، احیای زیستگاه و مدیریت تعارض هستیم. جزئیات این موارد هم مشخص است و نیاز به مطالعه عجیب و غریب ندارد؛ تنها اقدامات مؤثر و سریع برای تمامی زیستگاه‌های یوز از جمله نایبندان نیاز است.»