در سال‌هایی که ایران با ناترازی برق دست‌وپنجه نرم می‌کند و بحث توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه نیروگاه‌های خورشیدی، به کلیدواژه‌ای پرتکرار در سیاستگذاری‌های کلان کشور تبدیل شده، پرسشی جدی‌ در محافل تخصصی مطرح است: چرا هم‌زمان با این رویکرد، به ارتقای راندمان نیروگاه‌های موجود، به‌ویژه حرارتی و سیکل ترکیبی، بی‌توجهی می‌شود؟
«آرش نجفی»، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، می‌گوید: «نه‌فقط مردم، بلکه تصمیم‌گیرندگان اقتصادی هم از آنچه در صنعت انرژی کشور می‌گذرد، بی‌خبر مانده‌اند. نه می‌دانیم چه کسی چه کار می‌کند، نه قیمت ارز مشخص است، نه حتی مشخص است که به یک کارخانه تخفیف ارزی داده می‌شود یا خیر. زمام امور اعداد از دست خیلی‌ها درآمده و ما هم دیگر نمی‌دانیم الان چه چیز مقرون‌به‌صرفه‌ است.»
این ابهام، قلب مشکل است. در سال‌هایی که دولت بر توسعه انرژی خورشیدی تأکید دارد، نیروگاه‌های گازی و سیکل ترکیبی با راندمان پایین همچنان در مدارند، بی‌آنکه اصلاح شوند یا جایگزینشان بیاید.
بار تأمین برق کشور بر دوش نیروگاه‌های حرارتی است؛ بیش از ۹۰ درصد. اطلاعات آمار تفصیلی صنعت برق ایران نشان می‌دهد در حال حاضر راندمان متوسط این نیروگاه‌ها ۳۹.۵ درصد است؛ عددی که اگرچه به میانگین جهانی نزدیک است، اما همچنان فاصله معناداری با کشورهای پیشرفته دارد. شاید به همین دلیل است که در سند توسعه صنعت برق، دولت‌ها مکلف شده‌اند راندمان نیروگاه‌های حرارتی را تا ۵۰ درصد افزایش دهند. براساس این سند، متوسط راندمان این نیروگاه‌ها باید تا سال ۱۴۲۰ به ۵۰ درصد برسد.
از سویی، هر یک درصد افزایش راندمان نیروگاه‌های حرارتی نیازمند ساخت ۱۰ واحد بخار ۱۶۰مگاواتی با هزینه‌ای بالغ‌بر یک میلیارد و ۳۶۰ میلیون یورو است. بااین‌‌حال، هنوز گزارشی شفاف از برنامه دولت پزشکیان برای ارتقای راندمان نیروگاه‌های حرارتی ارائه نشده و تمرکز اصلی سیاستگذاری‌ها، بر توسعه نیروگاه‌های خورشیدی است.
طبق آخرین اطلاعات منتشرشده از آمار تفصیلی صنعت برق ایران، ۴۸ درصد از مجموع نیروگاه‌های کشور، واحدهای سیکل ترکیبی هستند که دارای بالاترین راندمان در کشورند (میانگین ۴۷ تا ۵۱ درصد). پس‌ازآن، بار شبکه عمدتاً بر دوش نیروگاه‌های بخاری با قدمتی بالا و راندمانی حدود ۳۶ درصد قرار دارد.
در رتبه بعدی، نیروگاه‌های گازی قرار دارند که قابلیت تبدیل به سیکل ترکیبی را دارند، اما هنوز این ارتقا انجام نشده است. این نیروگاه‌ها راندمانی حدود ۳۴ درصد دارند. درنهایت، نیروگاه‌های با راندمان پایین (کمتر از ۲۷ درصد) که اغلب قدیمی هستند، تنها در زمان اوج مصرف و برای جبران کمبود برق در مدار قرار می‌گیرند.

رفع ناترازی با افزایش راندمان
گرچه تاکنون گزارش رسمی از تعداد نیروگاه‌هایی که امکان افزایش راندمان دارند، منتشر نشده، اما خبرگزاری تسنیم در گزارشی در مرداد ۱۴۰۳ نوشته است حدود ۲۰ هزار مگاوات ظرفیت نیروگاه گازی با قابلیت سیکل ترکیبی شدن در کشور وجود دارد. برخی از این واحدها دارای قراردادهای «بیع متقابل» یا خرید تضمینی برای ارتقا هستند و باقی این ظرفیت نیز باید از طریق ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید توسعه یابد. این تغییر وضعیت، می‌تواند متوسط راندمان نیروگاه‌های کشور را به حدود ۴۲ درصد برساند.
رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی البته معتقد است ریشه مشکل نه صرفاً در کمبود بودجه، که در نبود جذابیت اقتصادی برای سرمایه‌گذاری است.
نجفی می‌گوید: «برخی از نیروگاه‌ها آنقدر فرسوده‌اند که اساساً باید از مدار خارج شوند. مثل نیروگاه مشهد که شنیده می‌شود راندمانی در حد ۲۵ درصد دارد و بخشی از برق تولیدی‌اش را خودش مصرف می‌کند. برخی از این نیروگاه‌ها دیگر بهره‌وری‌ ندارند و باید اسقاط شوند. ولی کسی سراغشان نمی‌رود .کسی حاضر نیست روی بازسازی این نیروگاه‌های قدیمی سرمایه‌گذاری کند.»

جذابیت ازبین‌رفته
به‌گفته نجفی، دلیل این بی‌میلی به تصمیم‌هایی برمی‌گردد که از سال‌ها پیش گرفته شده و هنوز هم اصلاح نشده‌اند. از جمله قانون تثبیت قیمت برق که ۲۰ سال پیش تصویب شد: «جذابیت سرمایه‌گذاری در حوزه برق را کلاً از بین برد. نتیجه‌اش روشن است: هیچ تضمینی برای بازگشت سرمایه وجود ندارد، پس سرمایه‌گذار هم نمی‌آید.»
نجفی همچنین به وجود نوعی انحصار در واردات فناوری هم اشاره می‌کند؛ انحصاری که باعث شده تنها از یک مسیر محدود، برخی تجهیزات و فناوری‌ها وارد کشور شود؛ اتفاقی که رقابت را کاهش داده و به‌جای حمایت از تولید داخلی، یک بازار بسته ایجاد کرده است: «همه می‌گوییم از صنعت داخلی حمایت کنیم، ولی وقتی فقط یک شرکت اجازه ورود تکنولوژی را دارد، اگر آن شرکت به هر دلیلی دچار مشکل شود، تبعاتش کل صنعت برق را می‌گیرد.»
او معتقد است با نبود فضای رقابتی، نبود جذابیت اقتصادی و نبود شفافیت اطلاعات، صنعت برق کشور وارد مرحله‌ای از «فرونشست» شده است؛ مرحله‌ای که در آن، نه می‌توان تصمیمی گرفت، نه آینده‌ای ساخت: «الان واقعاً نمی‌دانیم باید چه‌کار کرد؛ نه عددی برای برآورد وجود دارد و نه اطلاعاتی که بدانیم چقدر باید هزینه کنیم تا مثلاً راندمان دو درصد بالاتر برود.»
در همین فضای پرابهام است که دولت به‌سمت توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر رفته؛ سیاستی که نجفی آن را بیشتر نتیجه بحران گاز می‌داند تا آینده‌نگری محیط‌زیستی: «به‌جای اینکه از نیروگاه حرارتی حمایت کنند، حمایت را به‌سمت تجدیدپذیرها سوق داده‌اند؛ چون این نیروگاه‌ها مصرف گاز ندارند. نمی‌توان گفت کدام بهتر است: حرارتی یا خورشیدی. هرکدام مزایا و معایب خود را دارند. حرارتی‌ها برق ۲۴ساعته می‌دهند، اما گران و کند هستند. خورشیدی‌ها سریع‌الاحداث‌اند و ارزان‌تر، اما به تابش خورشید وابسته‌اند.»

فناوری و پول نداریم
«سید هاشم اورعی»، استاد دانشگاه صنعتی شریف و رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران، معتقد است ظرفیت بازسازی در بخش بزرگی از نیروگاه‌ها وجود دارد، به‌ویژه آنها که هنوز فرسوده نشده‌اند یا قابلیت تبدیل به سیکل ترکیبی دارند. اما این کار، نیازمند سه مؤلفه، فناوری، پول و برنامه‌ریزی، است: «ما نه فناوری داریم، نه منابع مالی کافی، نه مدیریت منسجم؛ این یعنی در عمل کاری نکرده‌ایم.»
او با بیان اینکه ۸۸ تا ۹۰ درصد ظرفیت تولید برق کشور متکی بر نیروگاه‌های حرارتی است، هشدار می‌دهد: «اگر فقط راندمان همین نیروگاه‌های موجود را بالا ببریم، می‌توانیم مصرف گاز را تقریباً نصف کنیم و این، به‌معنای یک صرفه‌جویی عظیم است.»
اما راه رسیدن به این نقطه ساده نیست. به‌گفته او، حدود ۲۰ درصد نیروگاه‌های کشور عمر بالای ۳۰ سال دارند و ارتقای فناوری در آنها تقریباً غیرممکن است؛ این‌ نیروگاه‌ها باید به‌کلی جایگزین شوند: «نیروگاه‌های با راندمان زیر ۲۰ درصد داریم که عملاً به کارخانه تولید دود تبدیل شده‌اند. این نیروگاه‌ها باید جایگزین شوند، نه‌فقط وصله‌پینه.»
در شرایطی که راندمان میانگین نیروگاه‌های حرارتی کشور ۳۹.۵ درصد است –و می‌تواند با فناوری روز به بالای ۶۰ درصد برسد– همچنان تمرکز سیاستگذاری روی ساخت نیروگاه‌های خورشیدی است. کاری که از نظر اورعی، به‌خودی‌خود ایراد ندارد، به‌شرط آن‌که به‌صورت مکمل اجرا شود: «متأسفانه الان فقط درباره تجدیدپذیرها صحبت می‌شود و هیچ حرفی از اصلاح راندمان نیروگاه‌های فعلی نمی‌شنویم.»

نیروگاه خورشیدی برای پایداری شبکه کافی نیست
او با اشاره به اینکه کشورهایی مانند اسپانیا و دانمارک انرژی تجدیدپذیر را در مسیر گذار انرژی از سوخت‌های فسیلی به انرژی پاک به‌کار گرفته‌اند، نه برای رفع ناترازی می‌گوید: «ما صورت‌مسئله را اشتباه فهمیده‌ایم. انرژی خورشیدی بهانه‌ای برای رفع کسری برق شده است، درحالی‌که خودش برای پایداری شبکه، ناکافی‌ است.»
اورعی از وجود برخی گروه‌های ذی‌نفع هم سخن می‌گوید که از پروژه‌های انرژی خورشیدی بهره‌برداری اقتصادی می‌کنند؛ بدون اینکه واقعاً مسئله را حل کنند: «مثل پروژه‌های انتقال آب، این پروژه‌ها دکانی شده برای بعضی‌ها که نفوذ دارند. این پروژه‌ها سیاستگذاری واقعی در حوزه انرژی نیست.»

۱۵ هزار مگاوات برق فراموش‌شده
حالا سؤال اینجاست که با بهبود بهره‌وری نیروگاه‌های فعلی، می‌توان چقدر ظرفیت جدید ایجاد کرد؟ اورعی می‌گوید: «حداقل ۱۰ تا ۱۵ هزار مگاوات برق قابل بازیابی داریم. در حال حاضر به‌‌دلیل فرسودگی و ضعف نگهداری، حدود ۳۰ هزار مگاوات برق را در اوج مصرف از دست می‌دهیم و این عدد کوچکی نیست.»
او بار دیگر تأکید می‌کند که مسئله برق خورشیدی و حرارتی، «انتخاب این یا آن» نیست بلکه انتخاب درست این است که سبد انرژی را متوازن ببینیم؛ هم ارتقا دهیم، هم از نو بسازیم.
«امیرحسین شاهپوری»، کارشناس انرژی خورشیدی، نیز در گفت‌وگو با «پیام ما» تأکید دارد که تمرکز صرف بر توسعه خورشیدی بدون نگاه به ارتقای سیستم‌های موجود، به بازتولید بحران منجر می‌شود و آنچه بیش از همه گم شده، نگاه سیستمی، سبدی و مبتنی‌بر تحلیل هزینه-فایده واقعی است.
در نگاه شاهپوری، هیچ‌کدام از این منابع جایگزین هم نیستند؛ بلکه باید مکمل یکدیگر باشند. نیروگاه‌های حرارتی با وجود راندمان پایین، در تأمین بار پایه و برق پایدار نقش دارند و تجدیدپذیرها، با همه مزایای زیست‌محیطی‌شان، در برخی مقاطع نمی‌توانند به‌تنهایی پاسخگوی تقاضای برق باشند.
او در ادامه با اشاره به عمر بالای بخش قابل‌توجهی از نیروگاه‌های کشور، مشکلات ناشی از تحریم‌ها، فرسودگی تجهیزات و تأخیر در تعمیر و نگهداری را نیز از عواملی می‌داند که بازده این نیروگاه‌های حرارتی موجود را از سطح استاندارد پایین‌تر آورده‌اند.
با وجود همه این ضعف‌ها، شاهپوری معتقد است نمی‌توان به‌سادگی گفت ارتقای بهره‌وری در این نیروگاه‌ها چاره ناترازی برق است: «باید هر نیروگاه به‌صورت مجزا بررسی شود. ممکن است هزینه ارتقای بعضی نیروگاه‌ها، از احداث یک نیروگاه جدید بیشتر شود. بنابراین، نیازمند تحلیل موردی هستیم.»