یال‌های سفید، جثه‌های بزرگ، صورت سفید و عجیب، تصاویر برخی از شیرهایی است که به‌عنوان مجسمه در اماکن شهری مختلف از جمله شهر رشت نصب شده‌اند. تصاویری که به‌محض انتشار، برخی مخاطبان را به خنده و تمسخر انداخت و برخی دیگر را هم به فکر فروبرد که چرا هیچ نگاه کارشناسی برای نصب این‌گونه مجسمه‌ها در فضای شهری وجود ندارد و با چه پروتکلی نصب می‌شوند؟ البته که این مجسمه‌ها اولین‌باری نیست که رونمایی‌شان موجب استهزا شده و بارها مجسمه‌هایی از افراد شاخص هم همین واکنش‌ها را به دنبال داشته است.

اما بعد از واکنش‌ها به نصب این مجسمه‌ها، گفته شد که شهرداری رشت اعلام کرده نصب این مجسمه‌ها کار کودکان اوتیستیک است و با نیت تجلیل از کودکان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم طراحی و اجرا شده‌اند. بااین‌حال همین پاسخ هم واکنش انجمن اوتیسم ایران را به دنبال داشت.

این انجمن اعلام کرده درحالی‌که نیت خیر و توجه به حقوق کودکان دارای نیازهای ویژه امری ارزشمند و ضروری است، اما اجرای ناشیانه و غیراصولی چنین پروژه‌هایی، نه‌تنها کمکی به ارتقای آگاهی عمومی و پذیرش اجتماعی افراد دارای اوتیسم نمی‌کند، بلکه در عمل، آنان را در معرض استهزا و آسیب‌های روحی و روانی بیشتری قرار می‌دهد.

در ادامه این بیانیه آمده بازتاب گسترده و طنزگونه این تصاویر در فضای مجازی، دردناک‌ترین بخش ماجراست: «چرا که به‌جای همدلی و درک، باعث بازتولید کلیشه‌ها و نگاهی تحقیرآمیز به جامعه اوتیسم شده است. این تجربه تلخ، بار دیگر نشان داد که انجام کار خیر، بدون آگاهی، مشورت با متخصصان و رعایت اصول کرامت انسانی، می‌تواند نتایجی معکوس و مخرب به دنبال داشته باشد.»

انجمن اوتیسم ایران ضمن ابراز نگرانی از این اتفاق و تأکید بر لزوم رعایت شأن و شخصیت کودکان دارای اوتیسم، خواستار چهار مورد شده است؛ بررسی دقیق و شفاف روند طراحی و اجرای این پروژه‌ها توسط مراجع مسئول و اطلاع‌رسانی عمومی دراین‌خصوص، حذف یا اصلاح فوری مجسمه‌هایی که به هر شکل باعث رنجش خاطر خانواده‌ها و افراد دارای اوتیسم شده‌اند، مشاوره با کارشناسان حوزه اوتیسم، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی در طراحی پروژه‌های مشابه در آینده و تولید و ترویج محتوای آموزشی و فرهنگی صحیح، علمی و محترمانه در خصوص اوتیسم و چالش‌های پیش‌روی این جامعه.

واکنش‌هایی که آینه خلأ در حکمروایی شهری است

نصب مجسمه‌های شهری یکی از مؤثرترین راه‌ها برای زیباسازی فضاهای عمومی، تقویت هویت فرهنگی و ایجاد حس تعلق در شهروندان است. این آثار می‌توانند با بیان نمادهای تاریخی، فرهنگی یا اجتماعی، به جذابیت بصری شهر افزوده و تعامل مردم با محیط اطراف را افزایش دهند. اما هنگامی که این مجسمه‌ها بدون کارشناسی، در مکان‌های نامناسب یا با طراحی‌های غیرمتناسب نصب می‌شوند، نه‌تنها کارکرد زیباسازی خود را از دست می‌دهند، بلکه موجب نارضایتی عمومی، تمسخر در فضای مجازی و ناامیدی نسبت به شهرداری می‌شوند. چنین اقدامات ناآگاهانه‌ای می‌تواند مردم را از شهرشان بیگانه کرده و بی‌نظمی و بی‌برنامگی را در فضای شهری تقویت کند.

یکی از نمونه‌های آن به سال ۱۳۹۹ برمی‌گردد که نصب سردیس‌هایی از هنرمندان در پارک هنرمندان تهران واکنش‌برانگیز شد. برخی از این سردیس‌ها، هیچ شباهتی به چهره هنرمند نداشتند و بیشتر به یک شوخی شبیه بود تا یک سردیس ماندگار برای تجلیل از بزرگان هنر.

«علی اعطا»؛ معمار و رئیس پیشین کمیته معماری و طرح‌های شهری شورای شهر تهران، درباره واکنش‌های مطرح‌شده نسبت به نصب این مجسمه‌ها در فضای شهری و ابراز نگرانی‌ها نسبت به تمسخر این کودکان، به «پیام ما» می‌گوید: «به نظرم چنین واکنش‌هایی، قابل‌تأمل و نشان‌دهنده نبود توجه کافی دستگاه‌های مدیریت شهری به ضرورت‌های حکمروایی است. در واقع خلأ عمیق‌تر اینجاست که هنوز ارزش‌ها و ضرورت‌های مدیریت مشارکتی در مسائلی که با انسان و اجتماع سروکار دارد، به‌درستی درک نشده است.»

به اعتقاد او، مشارکت ذی‌نفعان، اولین قدم برای پذیرش عمومی است: «چنین اقدامی خوب بود با هم‌فکری و همراهی مستقیم انجمن‌های تخصصی اوتیسم، خانواده‌های افراد اوتیستیک و خود این افراد انجام می‌شد.» او به این نکته اشاره می‌کند که تجاربی بین‌المللی وجود دارد که در آن، هنرمندان اوتیستیک با هدایت متخصصان، آثار هنری خاص خود را خلق می‌کنند.

اعطا اشاره می‌کند حتماً نصب چنین مجسمه‌هایی بدون وجود یک زمینه آگاهی‌رسانی، موجب سوءبرداشت می‌شود: «باید توضیح روشن داده شود؛ مخاطب این آثار در فضای شهری باید بداند با چه المانی و چه ویژگی‌هایی و در چه چارچوبی روبه‌روست. به‌هرحال ممکن است اینها آثار متعارفی نباشند و تعابیر و تفاسیر غیرواقعی در مورد آنها شکل بگیرد. به نظر من در این مورد، برای خلق اثری که هم اصالت هنری داشته باشد و هم با صداقت، تجربه اوتیسم را بازتاب دهد، باید همکاری سه‌ضلعیِ هنرمند حرفه‌ای، متخصص علوم اعصاب یا اوتیسم و فرد اوتیستیک وجود داشته باشد. این یک فضای تسهیل‌گرایانه است که زمینه مناسبی را فراهم می‌کند.»

به گفته این عضو پیشین شورای شهر تهران محتمل است در جانمایی چنین آثاری بدسلیقگی هم صورت‌گرفته باشد: «اینکه آیا اینها باید در یک فضای متمرکز نصب شوند؟ آیا نمایشگاهی موقت در یک میدانگاه مناسب این کار است؟ آیا مکان‌های خاصی از شهر که دارای ویژگی‌های هویتی مشخصی هستند می‌شود برای چنین کاری در نظر گرفت؟ اینها پرسش‌هایی است که نباید بی‌اعتنا از کنار آنها گذشت.»

اگرچه هنوز درباره نصب این مجسمه‌ها شائبه‌هایی وجود دارد و مشخص نیست اگر کار کودکان اوتیسم است، چرا از ابتدا گفته نشد یا کنار آنها توضیحی نصب نشده؛ اما همین اتفاق نشان می‌دهد که مدیریت پروژه‌های فرهنگی و هنری در فضای شهری چقدر نیازمند دقت و شفافیت است. در شرایطی که جامعه بیش از هر زمان دیگری نیازمند درک، همدلی و آگاهی نسبت به تفاوت‌ها و نیازهای اقشار خاص است، کم‌توجهی به شأن انسانی افراد، به‌ویژه در پروژه‌هایی با رویکرد اجتماعی، می‌تواند آسیب‌زننده‌تر از نبود پروژه باشد.