در جهانی که شفافیت و پاسخگویی سازمان‌ها به ذی‌نفعان به امری بنیادین تبدیل شده است، افشای اطلاعات مرتبط با مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR) و پایداری (Sustainability) اقدامی داوطلبانه نیست؛ بلکه نشانی است از بلوغ مدیریتی و تعهد به توسعه پایدار. 

«ندا کردونی»، مشاور پایداری و مدیرعامل موسسۀ «ندای توسعه»، درباره وضعیت افشای اطلاعات و ارزیابی مسئولیت اجتماعی شرکتی در کشور می‌گوید: «به‌طورکلی در ایران داده‌های کافی درباره این حوزه وجود ندارد. انتظار می‌رود هر سال یک گزارش ارزیابی در این حوزه منتشر شود و نهادی مسئولیت آن را برعهده بگیرد، اما تعداد این گزارش‌ها آنقدر کم است که عملاً هیچ‌کس در این زمینه نمی‌کند. این نیاز به‌ویژه زمانی مشهود می‌شود که بخواهیم سیاستگذاری کنیم یا این حوزه را ترویج دهیم و باید از وضعیت دولت‌ها و سازمان‌های عمومی در این زمینه آگاه باشیم.» او می‌افزاید: «من این موضوع را از تجربه‌هایم در مرکز پژوهش‌ها و سایر نهادهای عمومی مطرح می‌کنم؛ زمانی که قرار است سیاستگذاری در این زمینه انجام شود و حتی مقررات اجباری برای گزارش‌دهی وضع شود، باید دو سال فرصت داده شود تا شرکت‌ها آماده شوند. وقتی مشخص نیست که بدنه اصلی شرکت‌ها آمادگی چنین گزارشی را دارند یا نه، سیاستگذاری‌ها غیرواقع‌بینانه و انتظارات بی‌جا شکل می‌گیرد.»

کردونی اهمیت انتشار گزارش مسئولیت اجتماعی را در محتوای گزارش‌ مسئولیت‌اجتماعی می‌داند و تأکید می‌کند آنچه اهمیت دارد انتشار این گزارش‌ها براساس استانداردهای بین‌المللی است.

کردونی به‌همراه دیگران همکاران خود در «ندای توسعه» که نهاد مشاوره‌ای دانش‌بنیان کشور در حوزه سیستم‌های مسئولیت اجتماعی شرکتی است، پروژه‌ای مطالعاتی را سرانجام رسانده که نشان می‌دهد افشای اطلاعات پایداری شرکتی همچنان در شرکت‌های ایرانی جایگاهی ندارد. این پروژه که نخستین ارزیابی مستقل از وضعیت انتشار اینترنتی گزارش‌های پایداری و اطلاع‌رسانی CSR در میان ۱۰۰ شرکت برتر ایران است، تلاشی است برای روشن کردن ابعاد پنهان اکوسیستم گزارش‌دهی پایداری که تا امروز کمتر نهادی به آن پرداخته.

آمارهایی که فاجعه است

نتایج این پژوهش که از بررسی صد شرکت برتر ایران به‌دست‌ آمده است، نشان می‌دهد تنها «۱۹ شرکت» گزارشی با عنوان «گزارش پایداری» و «پنج سازمان» با عنوان «گزارش CSR» منتشر کرده‌اند. جالب آنکه تنها «۱۰ شرکت» ادعای انطباق با استاندارد بین‌المللی GRI را داشته‌اند و از میان آنها فقط «پنج شرکت» شاخص‌های تأییدشده توسط GRI را دارند؛ آماری که نشانه‌ای است از درک ناقص یا سطحی‌نگری در مواجهه با الزامات بین‌المللی. علاوه‌برآن، تنها «پنج شرکت» سند راهبردی (مانند نقشه راه پایداری یا بیانیه مأموریت در حوزه CSR) در سایت خود منتشر کرده‌اند. تعداد شرکت‌هایی که به استانداردهای کلیدی مانند ISO 26000 یا اهداف توسعه پایدار سازمان ملل (SDGs) اشاره کرده‌اند، از انگشتان یک دست فراتر نمی‌رود.

همچنین این گزارش نشان می‌دهد از صد شرکت برتر ایران، تنها ۴۵ شرکت بخشی اختصاصی در وب‌سایت خود به‌نام «مسئولیت اجتماعی» یا «پایداری» دارند. با‌این‌حال، وجود این بخش الزاماً به‌معنای ارائه محتوای مؤثر نیست؛ چراکه «دو صفحه کاملاً خالی» و «پنج صفحه دیگر غیرفعال» بوده‌اند.

نگاهی به آمار شرکت‌هایی که در همایش‌ها و جشنواره‌های CSR برنده یا تقدیر شده‌اند، نیز نگران‌کننده است. از میان «۷۰ شرکت دریافت‌کننده جوایز حوزه CSR»، تنها «دو شرکت» (ایرانسل و بانک پاسارگاد) گزارش CSR یا پایداری را به‌طور مستقل در بازه مورد بررسی منتشر کرده‌اند. این بدان معناست که جایزه‌ها لزوماً با عملکرد شفاف و گزارش‌دهی حرفه‌ای هم‌راستا نیستند.

تصویر جهانی و موقعیت ایران

در مقایسه با روندهای جهانی، وضعیت ایران در زمینه گزارش‌دهی پایداری و CSR به‌وضوح عقب‌مانده محسوب می‌شود. شرکت‌های پیشرو بین‌المللی از وب‌سایت‌های خود نه‌فقط به‌عنوان ویترینی برای تبلیغات یا رپورتاژهای پراکنده، بلکه به‌عنوان بستری راهبردی برای تعامل شفاف و ساختاریافته با ذی‌نفعان بهره می‌برند.

در بسیاری از کشورها، افشای اطلاعات ESG (محیط‌زیست، اجتماع، حاکمیت شرکتی) و تدوین گزارش‌های سالانه پایداری براساس چارچوب‌هایی مانند GRI یا SASB، به یک الزام غیررسمی اما تأثیرگذار در رتبه‌بندی‌های جهانی تبدیل شده است. در ایران اما، انتشار گزارش پایداری هنوز نه از سوی نهادهای ناظر الزامی تلقی می‌شود و نه از سوی خود بنگاه‌ها به‌عنوان یک مزیت رقابتی درک شده است.

همچنین در کشورهای توسعه‌یافته، جوایز و گواهی‌های CSR بر مبنای ارزیابی شفاف گزارش‌های منتشرشده اعطا می‌شوند. در مقابل، در ایران حتی شرکت‌هایی که جایزه «گزارش‌دهی بر مبنای GRI» را دریافت کرده‌اند (مانند پتروشیمی اروند یا پالایشگاه تبریز)، هیچ‌گونه گزارش قابل‌دسترس در فضای اینترنت منتشر نکرده‌اند. مشخص است که شکافی جدی بین اعطای جوایز و شفافیت وجود دارد.

در صنایع خاص مانند غذا و دارو که بیشترین تماس مستقیم با مصرف‌کننده را دارند، انتظار می‌رفت پیشگام در شفافیت باشند. اما داده‌های این تحقیق نشان می‌دهد حتی در این صنایع نیز گزارش‌دهی پایداری یا مسئولیت اجتماعی، تقریباً نادیده گرفته شده است. در‌حالی‌که در بسیاری از کشورها، این صنایع پرچمداران شفافیت و تعامل اجتماعی‌اند.

زمان تغییر است

گزارش «ندای توسعه» نشان می‌دهد شرکت‌های ایرانی هنوز به مرحله‌ای از بلوغ نرسیده‌اند که افشای اطلاعات غیرمالی را به‌عنوان یک الزام راهبردی درک کنند. در غیاب الزامات قانونی و نیز ضعف در مطالبه‌گری رسانه‌ای و مدنی، بنگاه‌ها انگیزه‌ای برای شفاف‌سازی عملکرد اجتماعی و زیست‌محیطی خود ندارند. همچنین، نهادهای ارزیاب و اعطاکننده جوایز نیز نقش خود را به‌درستی ایفا نمی‌کنند و اعتباربخشی به گزارش‌های واقعی جای خود را به تجلیل از برندها داده است.

لازم است این نوع مطالعات به‌صورت سالانه انجام شود و تداوم داشته باشد. همچنین، ورود نهادهای حاکمیتی، بخش خصوصی و دانشگاهی به طراحی نظام جامع گزارش‌دهی CSR و ESG در ایران الزامی به‌نظر می‌رسد. تدوین چارچوبی بومی، اما هم‌راستا با استانداردهای جهانی می‌تواند مسیر آینده را روشن‌تر کند.

باید دانست مسئولیت اجتماعی شرکتی، مفهومی تزئینی نیست که در پایان گزارش عملکرد مدیریتی با چند خط به آن اشاره شود. این مسئولیت، رکن چهارم توسعه سازمانی است که بدون آن، هیچ سازمانی نمی‌تواند مدعی پایداری واقعی باشد. اکنون که نخستین گام در مسیر شفافیت برداشته شده، انتظار می‌رود گام‌های بعدی با مشارکت گسترده‌تر ذی‌نفعان، سیاستگذاران و رسانه‌ها برداشته شود.

آینده شفاف و پایدار سازمان‌های ایرانی در گروی مسئولیت‌پذیری واقعی، گزارش‌دهی منظم و تعامل فعال با جامعه است. اولین آینه، همین گزارش‌های سازمانی‌اند که فعلاً خاموش مانده‌اند. وقت آن رسیده که این آینه‌ها را صیقل دهیم.