«احمد طاهری»، مدیرکل هوا و تغییراقلیم، روز یکشنبه (۲۹ تیر) پس از بازدید از پروژه‌های محیط‌زیستی کاهش فلرینگ در صنایع پتروشیمی خوزستان گفت کار تدوین استانداردها و دستورالعمل‌های فلرینگ با همفکری کارشناسان در سازمان حفاظت محیط‌زیست در حال انجام است و از «بازیابی گازها و کاهش فلرینگ» به‌عنوان مهمترین پروژه‌های محیط‌زیستی صنایع نفت، گاز و پتروشیمی برای کاهش آلودگی هوا یاد کرد. در روزها و هفته‌های گذشته که آلودگی هوا در خوزستان با گرمای شدید همراه شده، فلرینگ در نقش یکی از منشأهای اصلی آلودگی هوا در این استان محل بحث بوده است. تا آنجا که هم اداره‌کل محیط‌زیست استان درباره «افزایش نگران‌کننده فلرسوزی» به مناطق نفت‌خیز هشدار داده و هم استاندار خواستار جمع‌آوری سریع فلرهای نفتی منطقه «کریت کمپ» اهواز شده و گفته است: «اعتبار مورد نیاز برای این کار باید به هر شکلی تأمین شود.» در آخرین جلسه کارگروه ملی آلودگی هوا مقرر شده است وزارت نفت برنامه «حذف و کاهش فلرینگ را در خوزستان اجرا کند»، اما از جزئیات اجرای این برنامه هنوز بی‌خبریم.

یک هفته پیش فلرسوزی در غرب کشور هم خبرساز شد و وزارت نفت خبر داد با راه‌اندازی پالایشگاه NGL 3100 برای نخستین‌بار بخشی از فلرهای نفتی دهلران خاموش شده‌ است. شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب هم از برنامه جمع‌آوری فلرینگ تا سال ۱۴۰۷ خبر داده است. «ابراهیم پیرامون»، مدیرعامل این شرکت، گفته است: «دو طرح با پتروشیمی‌ها برای کاهش فلزسوزی در دستورکار قرار دارد و دو مناقصه داریم که سال گذشته بسیاری از گازهای فلر جمع‌آوری شد و با مناقصات انجام‌شده، تا سال ۱۴۰۵ نزدیک به ۸۰ درصد گازهای فلر به پایان می‌رسد و ما بقیه آن را در سال‌های بعد دنبال می‌کنیم و فلرسوزی تا سال ۱۴۰۷ به پایان می‌رسد.» (۲۰ اردیبهشت، خبرگزاری مهر) پتروشیمی بندر امام هم در دو سال گذشته از برنامه‌های خود برای کاهش فلرینگ گفته است. این خبرها نشان می‌داد که با وجود تمام محدودیت‌هایی که اعلام می‌شود، توان فنی برای کاهش مشعل‌سوزی وجود دارد، هرچند از یک طرف بازیابی ۸۴ میلیون فوت مترمکعب گاز، در مقابل تمام فلرهای نفتی و گازی کشور، قدم بسیار کوچکی به‌شمار می‌آید و از طرف دیگر، وعده پایان فلرسوزی همچنان قابل‌اطمینان نیست.

پیش‌ازاین، «جواد اوجی»، وزیر نفت دولت سیزدهم، نیمه اسفند ۱۴۰۲ مدعی رتبه اول ایران در جمع‌آوری گازهای مشعل شده و به خبرنگاران گفته بود: «صنعت نفت و گاز ایران در بین ۷۰ کشور تولیدکننده و صادرکننده گاز موفق به کسب رتبه اول در بخش جمع‌آوری گازهای مشعل و عملیاتی کردن آنها شد.» اما در همان زمان، گزارش‌های بانک جهانی ایران را یکی از اصلی‌ترین کشورهای تولیدکننده کربن ناشی از مشعل‌سوزی معرفی می‌کرد. با اینکه حجم فلرینگ در سال ۲۰۲۲ در سطح جهانی کاهش یافت و به پایین‌ترین میزان از سال ۲۰۱۰ رسید، ایران نتوانست از این روند پیروی کند و باز هم با رشد ۱۹ درصدی مشعل‌سوزی، در فهرست سه کشور با بالاترین حجم فلرینگ جای گرفت. اکنون طبق آخرین گزارش «پایشگر جهانی مشعل‌سوزی گاز»، ایران در میان ۹ کشور، دومین کشور بزرگی است که مسبب انتشار بیشترین گاز سوزانده‌شده در جهان از طریق فلرهاست. درواقع خلاف ادعاها، ادامه این روند خلأ زیرساختی و ضعف در اجرای پروژه‌های جمع‌آوری گاز همراه را آشکار کرده است.

بی‌سرانجامی برنامه ششم توسعه و خلأ قانونی جدی

فلرینگ یا مشعل‌سوزی، به‌معنای سوزاندن گاز‌های مازاد استخراج‌شده در فرhیند تولید نفت و گاز، از چالش‌های جدی صنعت نفت است و موضوع خلأهای قانونی همیشه در نقد مشعل‌سوزی مطرح شده ‌است. ماده ۴۸ برنامه ششم، ماده ۲۷ برنامه هفتم و بندهایی از آیین‌نامه‌های محیط زیستی وزارت نفت، تنها موارد قانونی برای کاهش و حذف مشعل‌سوزی در کشورند& اما این برنامه‌ها یا با درصد ناچیزی از موفقیت به پایان رسیده‌اند، یا اینکه در بن‌بست محدودیت‌های اجرایی و سیاستی گیر کرده‌اند.

مرکز پژوهش‌های مجلس در مهرماه ۱۴۰۲ در گزارشی به بررسی کاهش گازهای مشعل به‌عنوان یکی از مسائل راهبردی بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه پرداخت و با بیان اینکه «بیش از سه برابر متوسط جهانی در کشور گاز مشعل سوزانده می‌شود» تأکید کرد که به‌دلیل نبود زیرساخت‌های مناسب نمی‌توان از گاز فلرینگ برای فروش یا فرآوری استفاده کرد. از سوی دیگر، براساس این گزارش در کشور ما، با اینکه در قوانین و دستورالعمل‌های مختلف (از جمله قوانین سنواتی بودجه و قوانین برنامه پنج‌ساله توسعه) تکالیفی برای کاهش حجم سوزاندن گازهای همراه و مشعل وضع‌شده، اما همچنان حکم قانونی جامع و کاملی در این زمینه وجود ندارد.

برپایه گزارش «مسائل راهبردی بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه (۹): کاهش گازهای مشعل»، مجموع میزان مشعل‌سوزی شرکت ملی نفت و شرکت ملی گاز در سال ۱۴۰۰ معادل روزانه ۴۱.۷ و ۸/۸ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود؛ رقمی که «تقریباً برابر میزان صادرات گاز کشور و یا معادل ظرفیت تولید گاز از حدود دو فاز پارس جنوبی است». بازوی پژوهشی مجلس با بیان این آمارها، اتخاذ تدابیری برای جمع‌آوری و ساماندهی این گازها را ضروری دانست، اما درعین‌حال تأکید کرد «مطالعه روند مشعل‌سوزی در کشورهای مختلف دنیا، نشان از نقش مهم قانون و سیاستگذاری در کاهش حجم فلرینگ دارد».

برای مثال، در کشور نیجریه پس از وضع قوانین کنترل‌کننده مشعل‌سوزی در بازه زمانی سال‌های ۱۹۷۵ تا ۲۰۲۱ میلادی، حجم مشعل‌سوزی بیش از ۷۰ درصد کاهش یافته و شدت فلرینگ (میزان فلرینگ به‌ازای تولید هر بشکه نفت) نیز در این‌مدت به یک‌سوم رسیده است. در بسیاری از کشورهای دنیا، مشعل‌سوزی توسط قوانین و مقرراتی که منحصراً برای این امر وضع‌شده، کنترل می‌شود و در بسیاری دیگر از کشورها نیز، قوانین بالادستی محیط‌زیستی یا مدیریت منابع انرژی این کشورها چارچوب‌هایی برای مدیریت و ساماندهی سوزاندن گازهای مشعل دارد.

با اینکه قانون برنامه ششم توسعه در بند «الف» ماده (۴۸) دولت را مکلف به «اجرای طرح‌های جمع‌آوری، مهار، کنترل و بهره‌برداری از گازهای همراه تولید نفت و مشعل در همه میادین نفتی و تأسیسات صنعت نفت و مهار و کنترل ۹۰ درصد گازهای مشعل تا سال پایانی برنامه» کرده بود، در طول سال‌های اجرای این قانون، اقداماتی مثل طرح‌های فروش و مزایده گازهای مشعل و احداث واحدهای NGL و تأسیسات جمع‌آوری این گازها از سوی وزارت نفت فقط به جمع‌آوری ۱.۴۳ میلیون مترمکعب در روز (معادل ۵۲۲ میلیون مترمکعب گاز مشعل در سال) از طریق مزایده و کنترل و فروش ۰.۶۱ میلیون مترمکعب روزانه گاز مشعل پالایشگاه‌های گازی شد که عملکرد حدود پنج درصدی را نشان‌ می‌داد.

نکته مهم دیگری که بازوی پژوهشی مجلس به آن اشاره داشت، چالش‌ها و موانع جمع‌آوری و ساماندهی گازهای مشعل بود؛ از جمله نبود جذابیت مالی اجرای این پروژه‌ها در مقایسه با سایر پروژه‌های شرکت‌های تابعه وزارت نفت (مثل پروژه‌های توسعه میادین)، نبود رویکرد تشویقی-تنبیهی، نبود مشارکت مؤثر بخش خصوصی و نبود زیرساخت‌های مناسب.

در این شرایط، وعده بلندپروازانه جمع‌آوری سالانه ۱۶ میلیارد مترمکعب گاز همراه، فقط زمانی معنا پیدا می‌کند که گزارش دقیق، عمومی و قابل‌ارزیابی از روند پیشرفت پروژه‌ها منتشر شود؛ چیزی که تا امروز در حوزه فلرینگ، غایب بوده است.